Câu chuyện gốm Bát Tràng qua những gì còn lại
Về nghề gốm Bát Tràng có hai thứ hay bị trộn vào nhau: chuyện làng kể lại, và hiện vật còn giữ được. Hai thứ ấy không nói cùng một điều.
Câu chuyện gốm Bát Tràng đọc rõ nhất qua những gì còn lại: đồ gốm trong sưu tập bảo tàng, dòng minh văn khắc trên món đồ, và chính cái tên làng gắn với khúc sông Hồng. Phần truyền lại thì kể một đường khác, và nó có giá trị riêng.
Chuyện làng kể lại
Theo truyền thuyết lưu trong làng, người Bát Tràng có gốc từ vùng Bồ Bát, nay thuộc Ninh Bình, theo dòng di cư ra bắc rồi dừng lại ở dải đất ven sông Hồng có đất sét trắng.
Chuyện này được kể qua nhiều đời và gắn với các dòng họ trong làng. Nó giải thích cả tên gọi: bát là bát ăn, tràng là chỗ đất rộng, hoặc theo cách hiểu khác thì gắn với lò và chỗ làm.
Đây là truyền thuyết, không phải tư liệu. Nó không kém giá trị vì thế, nhưng nên gọi đúng tên, vì làng nghề nào cũng có phần chuyện kể của mình.
Những gì còn lại nói gì
Phần chắc chắn hơn nằm ở hiện vật. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có sưu tập gốm Bát Tràng, và những món trong đó cho biết vài điều mà truyền thuyết không cho.
Thứ nhất là dòng men. Gốm men rạn Bát Tràng có mặt trong sưu tập bảo tàng, cho thấy dòng men này đã được làm và được coi trọng từ nhiều thế kỷ trước.
Thứ hai là minh văn. Một số món gốm men rạn Bát Tràng mang chữ khắc trên thân, ghi tên người đặt, nơi đặt, hoặc dịp làm ra món đồ. Đây là loại tư liệu quý, vì nó tự nói về hoàn cảnh của chính nó.
Thứ ba là nơi món đồ được dùng. Đồ Bát Tràng có trong đình chùa, từ đường và nhà dân, không chỉ trong cung. Nghĩa là đây là nghề phục vụ đời sống thường ngày chứ không chỉ làm cho tầng lớp trên.
Vì sao lại là chỗ này
Nghề gốm không mọc ở đâu cũng được. Ba điều kiện quyết định, và dải đất ven sông Hồng này có cả ba.
Điều kiện | Vì sao cần |
|---|---|
Đất sét phù hợp | Nguyên liệu chính. Không phải đất nào cũng chịu được nhiệt nung cao |
Đường sông | Gốm nặng và dễ vỡ. Trước khi có đường bộ tốt, sông là cách chở duy nhất |
Gần kinh thành | Có nơi tiêu thụ ổn định và có người đặt hàng đều |
Điều kiện thứ hai là điều kiện làm nên làng nghề. Một làng gốm xa sông thì sản phẩm không đi được xa, và nghề không lớn lên được.
Nghề truyền theo nhà
Gốm Bát Tràng truyền trong họ và trong nhà, không truyền qua trường lớp. Cách truyền ấy quyết định hình hài của nghề tới tận bây giờ.
Người học nghề bắt đầu từ việc phụ: nhào đất, xếp lò, lau sản phẩm. Phần kỹ thuật đến sau, và mỗi nhà giữ cách riêng của mình.
Vì thế trong cùng một làng, hai xưởng cạnh nhau có thể cho ra hai sắc men khác nhau dù cùng gọi là men lam. Sự khác nhau ấy không phải lỗi, nó là dấu của từng nhà.
Ở Cương Duyên, nghề đi qua ba thế hệ: cụ Phạm Tiến Môn làm nghề từ năm 1961, Phạm Duy Cương gắn với mốc thương hiệu năm 1991, và thế hệ con cháu hiện tại. Phạm Duy Cương được phong Nghệ nhân Ưu tú năm 2025.
Làng nghề hôm nay
Bát Tràng bây giờ vừa là làng nghề vừa là điểm đến. Điều đó tạo ra hai lớp: lớp bán buôn cho khách tham quan, và lớp xưởng làm hàng đặt.
Hai lớp này khác nhau khá xa về sản phẩm. Hàng bày ở chợ gốm phần nhiều là đồ sản xuất nhanh. Đồ làm tay theo đặt hàng thì nằm trong các xưởng, ít khi bày ra.
Người muốn xem đồ làm tay nên hỏi thẳng để vào xưởng, thay vì chỉ đi chợ gốm. Cách phân biệt đồ làm tay với đồ nhân bản nằm ở bài gốm sứ công nghiệp và thủ công.
Các bước làm ra một sản phẩm được kể ở bài quy trình tạo nên một sản phẩm gốm sứ thủ công.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Bát Tràng có từ bao giờ?
Truyền thuyết làng kể về dòng di cư từ vùng Bồ Bát. Về tư liệu thì hiện vật trong sưu tập bảo tàng cho thấy nghề đã có quy mô từ nhiều thế kỷ trước. Hai nguồn này nên để riêng chứ không trộn.
Minh văn trên gốm là gì?
Là dòng chữ khắc hoặc viết trên thân sản phẩm, thường ghi tên người đặt, nơi đặt hoặc dịp làm. Với người nghiên cứu thì đây là loại thông tin quý nhất trên một món đồ.
Gốm Bát Tràng khác gốm vùng khác ở đâu?
Khác chủ yếu ở dòng men và ở nhóm sản phẩm. Bát Tràng gắn với men rạn, men lam và nhóm đồ thờ. Các làng gốm khác có thế mạnh riêng ở nhóm khác.
Đến Bát Tràng thì xem gì?
Chợ gốm cho thấy mặt hàng phổ thông. Muốn thấy phần nghề thì phải vào xưởng, xem khâu chuốt và khâu vẽ. Nhiều xưởng cho khách vào nếu hỏi trước.
