Chọn mua gốm sứ thủ công, những gì nhìn được bằng mắt và những gì phải hỏi
Cùng một dáng bình, cùng nước men xanh, hai chiếc đặt cạnh nhau trên kệ mà giá chênh nhau đáng kể. Đứng cách một mét, mắt thường chưa thấy khác nhau ở đâu.
Phần lớn khác biệt của gốm sứ thủ công đọc được ngay trên sản phẩm: nét vẽ có chỗ dày chỗ mỏng, lớp men có chiều sâu và vết đọng tự nhiên, mặt đáy để mộc cho thấy chất xương. Những thứ còn lại, loại đất, cách nung và công đoạn, không nhìn ra được, phải hỏi người bán.
Gốm và sứ không phải hai tên gọi của một thứ
Hai chữ này hay được dùng thay cho nhau, nhưng chúng chỉ hai thứ khác nhau ở phần xương bên trong.
Cách kiểm nhanh nhất không cần dụng cụ gì. Soi một nguồn sáng mạnh sát vào thành sản phẩm ở chỗ mỏng nhất. Sứ cho ánh sáng lọt qua thành một vùng sáng mờ. Gốm chặn hẳn.
Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay cũng cho biết. Sứ kêu tiếng trong và ngân một lúc mới tắt. Gốm kêu tiếng trầm, tắt ngay.
Chỗ khác biệt có ý nghĩa với người dùng nằm ở độ hút nước. Vành đáy thường để mộc, không tráng men. Nhỏ một giọt nước lên đó, xương gốm hút vào và để lại vết sẫm, xương sứ gần như không thấm.
Điều đó quyết định việc gì. Một chiếc chậu ngoài sân chịu mưa nắng thì chất xương quan trọng hơn hoa văn, vì nước ngấm vào xương rồi gặp lạnh sẽ nở ra và làm men bong. Trong nhà, cả hai loại đều dùng được lâu, và lựa chọn quay về chuyện dáng và men.
Nét vẽ tay và hình in decal khác nhau ở chỗ nào trên bề mặt
Đây là chỗ chênh lệch giá lớn nhất, và cũng là chỗ dễ kiểm nhất nếu biết nhìn đúng vị trí.
Nét bút thật có độ dày mỏng thay đổi. Chỗ người thợ đặt bút xuống đậm hơn, chỗ nhấc bút lên nhạt dần. Một cánh sen vẽ tay có đoạn màu đọng lại thành vệt sẫm, đoạn khác mỏng đến gần trong.
Hình in thì đều. Viền nét dày như nhau suốt chiều dài, màu phủ kín không đậm nhạt. Nghiêng sản phẩm dưới ánh sáng, mép hình in đôi khi hiện một đường viền mảnh, đó là rìa lớp film mang hình.
Cách kiểm chắc chắn nhất là so hai sản phẩm cùng mẫu. Hai bản vẽ tay không bao giờ trùng khít, cánh hoa lệch nhau một chút, nét lá dài ngắn khác nhau. Hai bản in thì chồng lên nhau vừa khít.
Vẽ tay khó nhân bản vì nó phụ thuộc tay người. Ở Cương Duyên, kỹ thuật bóp nét nổi cần tối thiểu hai tháng luyện trước khi người thợ được làm lên sản phẩm bán ra. Thứ phải luyện trong hai tháng đó không phải hình vẽ, mà là lực tay giữ đều trên một đường nét dài.
Đọc thêm về sự khác biệt giữa gốm sứ công nghiệp và thủ công.
Lớp men cho biết sản phẩm được nung và tráng thế nào
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ ngoài xương. Nhìn men kỹ thì biết được khá nhiều về chặng cuối của sản phẩm.
Vết rạn trên men rạn hay bị hiểu là lỗi. Theo tài liệu kỹ thuật gốm, vết rạn hình thành khi lớp men và lớp xương co lại không cùng mức lúc nguội. Men co nhiều hơn nên nứt thành mạng. Người làm gốm chủ động điều chỉnh để mạng rạn hiện ra đúng ý. Sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có nhóm gốm men rạn Bát Tràng mang minh văn, cho thấy dòng men này đã được làm và được ghi dấu từ nhiều thế kỷ trước.
Men tráng tay để lại dấu riêng. Lớp men dày mỏng không đều, phần gần chân sản phẩm thường đọng dày hơn do trọng lực lúc men chảy trong lò. Nhìn nghiêng, màu như nằm bên dưới một lớp kính chứ không nằm trên bề mặt.
Cùng gọi là men lam mà sắc lại khác nhau giữa các dòng. Lam Huế và Tam Lam là hai trong số các tên men và dòng sản phẩm của Cương Duyên, mỗi tên ứng với một sắc lam riêng. Khi so hai sản phẩm, so trong cùng một nguồn sáng, vì đèn trắng và ánh sáng ban ngày cho hai sắc lam khác nhau.
Mặt đáy là chỗ ít được lật lên nhất
Vành đáy để mộc cho thấy màu và độ mịn của xương. Xương mịn, màu sáng đều, không lẫn hạt sạn là dấu của đất được lọc kỹ.
Trên mặt đáy thường có dấu của nơi làm ra sản phẩm, có khi là một triện, có khi là chữ viết tay. Việc ghi dấu lên sản phẩm không phải chuyện mới. Nhóm gốm men rạn Bát Tràng có minh văn trong sưu tập bảo tàng ghi cả tên người đặt làm, nơi làm và niên đại.
Cũng nhìn ở đáy: những chấm nhỏ nơi sản phẩm tì lên vật kê trong lò. Dấu kê là dấu bình thường của việc nung, không phải khuyết điểm.
Những gì mắt không thấy: đất, cách nung và trình tự công đoạn
Ba thứ quyết định độ bền lại không nằm trên bề mặt. Không có cách nào nhìn ra chúng, nên đây là phần phải hỏi.
Những câu đáng hỏi:
Hoa văn được vẽ trước hay sau khi tráng men. Vẽ dưới men nằm bên dưới lớp thuỷ tinh nên không mòn khi lau chùi. Vẽ trên men nổi trên bề mặt, tươi màu hơn nhưng chịu ma sát kém hơn.
Sản phẩm vào lò mấy lần. Số lần nung ảnh hưởng tới cả giá thành lẫn rủi ro hỏng.
Đất có được lọc và ủ không, và nơi làm tự pha hay mua nguyên liệu đã pha sẵn.
Nếu sau này sản phẩm rạn ngầm hoặc sứt, bên bán xử lý thế nào.
Câu cuối là câu ít người hỏi nhất và cho biết nhiều nhất. Nơi trực tiếp làm ra sản phẩm trả lời được ngay và cụ thể, vì họ biết chiếc bình đó đi qua những khâu nào.
Vì sao hai sản phẩm cùng dáng, cùng men lại chênh giá
Chênh lệch nằm ở phần công không còn nhìn thấy trong thành phẩm.
Sản phẩm càng lớn, rủi ro càng dồn về cuối. Một chiếc lộc bình cao trên 120 cm đi qua toàn bộ các khâu tạo dáng, phơi, vẽ, tráng men rồi mới vào lò. Hỏng ở lửa cuối thì mất công của tất cả những khâu trước, không chỉ mất nguyên liệu.
Số lượng làm được cũng khác nhau theo cỡ. Ở Cương Duyên, lộc bình cao trên 120 cm ra khoảng 20 chiếc mỗi tháng, thống và đỉnh khoảng 6 chiếc. Đây là năng lực của một xưởng làm tay, và nó giải thích vì sao đồ cỡ lớn không có sẵn theo lô như đồ nhỏ.
Phần công vẽ tính theo diện tích và theo độ khó của hoạ tiết. Cùng một chiếc bình, hoạ tiết phủ kín thân tốn nhiều ngày công hơn hoạ tiết chỉ chạy một dải quanh vai bình.
Xem chi tiết quy trình tạo nên một sản phẩm gốm sứ thủ công.
Mua rồi thì dùng và giữ thế nào
Phần lớn hỏng hóc của gốm sứ trong nhà đến từ thay đổi nhiệt độ đột ngột và từ cách cầm nắm.
Hướng dẫn chăm sóc gốm và thuỷ tinh của Canadian Conservation Institute viết cho hiện vật bảo tàng, nên không áp thẳng sang đồ dùng hằng ngày được. Phần nguyên nhân gây hỏng thì dùng chung được: va chạm, thay đổi nhiệt độ nhanh, và lực đặt sai chỗ khi nhấc.
Nhấc bằng phần thân, hai tay, không nhấc bằng quai, miệng hay cổ. Đó là những chỗ mỏng nhất và vỡ đầu tiên.
Không rót nước nóng vào sản phẩm đang lạnh, và ngược lại.
Với sản phẩm men rạn, không ngâm lâu trong nước. Mạng rạn hở nên nước và chất màu thấm vào rồi để lại vết.
Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô. Không dùng miếng cọ kim loại hay bột tẩy có hạt mài.
Riêng việc dùng gốm sứ để đựng thực phẩm thuộc phạm vi an toàn và cần nguồn chuyên môn riêng, không suy ra được từ hướng dẫn bảo quản hiện vật.
Xem thêm cách bảo quản gốm sứ Bát Tràng bền màu.
Những dấu hiệu ở trên đều cần cầm sản phẩm lên mới đọc được. Xưởng của Cương Duyên nằm trong cụm làng nghề ở xã Bát Tràng, cách Nhà Cây Đông Sơn khoảng 200 m, nên xem hàng và xem chỗ làm ra hàng gọn trong một buổi.
Người bán nào cũng nói sản phẩm của mình vẽ tay. Nét bút, lớp men và mặt đáy thì không nói theo được.
Câu hỏi thường gặp
Trên men có vài chấm li ti hoặc một vết lõm bằng đầu kim, có phải hàng lỗi không?
Đó thường là dấu của quá trình nung, do bọt khí trong men thoát ra hoặc do bụi lò bám vào lúc men còn chảy. Sản phẩm nung thủ công trong lò chung với nhiều sản phẩm khác khó tránh hoàn toàn. Vết nằm trên hình vẽ hoặc ở mặt chính thì nên đổi, vết nhỏ ở mặt khuất thì không phải khuyết điểm về chất lượng.
Muốn mua thêm cho khớp bộ đã có, đặt lại đúng mẫu cũ được không?
Mẫu và dáng thì đặt lại được, còn sắc men nên xem trực tiếp trước khi chốt. Men pha theo mẻ và nung theo mẻ, nên hai đợt cách nhau có thể chênh sắc nhẹ. Cách an toàn là mang theo món cũ, hoặc ảnh chụp món cũ dưới ánh sáng ban ngày, để so tại chỗ.
Nên mua nguyên bộ cùng lúc hay mua lẻ từng món?
Mua cùng lúc thì các món chắc chắn cùng mẻ men. Mua lẻ thì linh hoạt hơn về ngân sách và về chỗ đặt, đổi lại phải chấp nhận rủi ro chênh sắc. Nếu định mua lẻ, nên mua trong cùng một đợt những món sẽ đặt cạnh nhau và dễ so sánh nhất.
Xem ảnh trên mạng có đủ để quyết định không?
Ảnh cho biết dáng và bố cục hoạ tiết. Ảnh không cho biết sắc men thật, độ dày mỏng của nét vẽ và trọng lượng khi cầm. Ba thứ đó chỉ đọc được khi cầm sản phẩm, và chúng chiếm phần lớn khác biệt giữa các mức giá.
Nguồn tham khảo
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sưu tập đồ gốm men rạn Bát Tràng có minh văn.
Canadian Conservation Institute, hướng dẫn chăm sóc cơ bản gốm và thuỷ tinh.
