Cách bày mâm ngũ quả ngày Tết theo ba miền
Mâm ngũ quả miền Bắc có nải chuối xanh nằm dưới cùng. Mâm miền Nam thì không có chuối, và người miền Nam có lý do rõ ràng cho việc đó.
Mâm ngũ quả bày theo nguyên tắc quả to làm nền, quả nhỏ xếp lên trên, sao cho mâm có một đỉnh và hai bên cân nhau. Loại quả thì tùy miền: miền Bắc lấy chuối làm nền và bưởi làm đỉnh, miền Nam theo câu cầu sung vừa đủ xài, miền Trung bày theo thứ sẵn có trong vườn.
Ngũ quả và cách hiểu về con số năm
Ngũ quả nghĩa là năm loại quả. Con số năm được gắn với ngũ hành theo cách hiểu dân gian, mỗi hành ứng một màu: Kim màu trắng, Mộc màu xanh, Thủy màu sẫm, Hỏa màu đỏ, Thổ màu vàng.
Cần nói cho rõ là cách gán này không chặt chẽ như một bảng tra. Cùng quả bưởi, có nơi xếp vào Kim vì ruột trắng, có nơi xếp vào Thổ vì vỏ vàng. Sự co giãn ấy cho thấy con số năm mang tính ước lệ, không phải phép tính.
Trên thực tế, nhiều mâm có sáu hay bảy loại quả và vẫn được gọi là mâm ngũ quả. Điều được giữ là mâm phải đủ màu và đủ dáng, chứ không phải đếm cho đúng năm.
Chọn quả ở chợ
Mâm quả Tết nằm trên ban thờ nhiều ngày, nên tiêu chí chọn khác hẳn mua quả để ăn.
Quả | Chọn thế nào |
|---|---|
Chuối | Nải to, quả đều tay, cong tự nhiên, vỏ còn xanh. Nải đã ngả vàng thì tới mùng hai là rã |
Bưởi | Vỏ căng mịn, nặng tay, còn cuống lá càng tốt. Đây là quả để được lâu nhất trên mâm |
Cam, quýt | Còn cuống và lá xanh, vỏ không nhăn. Quả đã bị bấm móng tay thì hỏng nhanh |
Táo | Chắc tay, vỏ không dập. Tránh quả bóng loáng bất thường |
Phật thủ | Ngón tay xòe đều, vỏ vàng tươi, không thâm ở kẽ. Quả này thơm lâu và để được rất bền |
Mua về thì lau bằng khăn ẩm rồi lau khô, đừng rửa rồi để ướt. Nước đọng ở cuống là nguyên nhân làm quả thối từ trong ra chỉ sau một hai ngày.
Mâm miền Bắc
Mâm Bắc có cấu trúc rõ nhất trong ba miền, và nó dựng theo chiều dọc.
Nải chuối xanh đặt dưới cùng, phần cong hướng lên như một cái nôi. Bưởi hoặc phật thủ đặt vào giữa lòng nải, đó là đỉnh của mâm. Các quả còn lại xếp quanh, xen kẽ màu, lấp đầy khoảng trống giữa các quả lớn. Lá dong hoặc lá chuối non lót ở gốc để mâm có màu xanh nền.
Phật thủ được chuộng ở miền Bắc vì dáng quả trông như những ngón tay chắp lại, và vì nó thơm rất lâu. Một quả phật thủ để được cả tháng, hết Tết vẫn còn hương.
Mâm miền Nam và câu cầu sung vừa đủ xài
Mâm Nam dựng theo âm của tên quả chứ không theo màu. Câu quen thuộc là cầu sung vừa đủ xài, ứng với năm loại:
Cầu là mãng cầu
Sung là quả sung
Vừa là quả dừa, đọc theo giọng Nam
Đủ là đu đủ
Xài là quả xoài, cũng đọc theo giọng Nam
Chuối không có mặt trên mâm Nam vì âm gần với chữ chúi, gợi ý đi xuống. Cam quýt cũng thường bị tránh theo câu quýt làm cam chịu. Đây là lệ vùng, không phải điều kiêng chung, nên gia đình gốc Bắc sống ở miền Nam vẫn bày chuối bình thường.
Mâm miền Trung
Miền Trung theo nếp có gì bày nấy, và điều đó có lý do lịch sử: đất đai và thời tiết khắc nghiệt hơn nên mâm quả phải linh hoạt.
Thứ thường thấy là thanh long, dứa, mãng cầu, chuối, cam, tùy vườn tùy chợ. Nhiều nhà chuộng đặc sản địa phương, và đó cũng là một cách để mâm quả có chỗ đứng riêng.
Nguyên tắc còn lại giống hai miền kia: cân về màu, có đỉnh, không để quả lăn.
Xếp mâm cho đứng
Phần kỹ thuật ít được nói nhưng lại quyết định mâm đẹp hay không.
Đặt quả nặng nhất xuống trước, làm nền. Quả nhẹ xếp sau, chèn vào khe
Dùng lá hoặc giấy vo tròn chèn vào chỗ hở để quả không lăn khi có người đi qua
Xếp thành hình tháp hoặc hình nón, có một đỉnh rõ. Mâm dàn đều không có đỉnh thì nhìn phẳng
Chiều cao mâm quả không vượt quá mép dưới của ảnh thờ
Mâm bồng đường kính khoảng 30 tới 40 phân vừa với ban thờ gia đình. Ban thờ họ lớn thì dùng cỡ lớn hơn
Mâm bồng có chân nâng nên quả không chạm mặt ban thờ, và đó là lý do món này có mặt trong hầu hết bộ đồ thờ. Cách chọn nằm ở bài mâm bồng và cách chọn.
Mâm quả đẹp là mâm còn nguyên dáng tới lúc hạ lễ, không phải mâm đầy nhất lúc vừa bày xong.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc đúng năm loại quả không?
Không. Ba hoặc bốn loại vẫn thành mâm, nhất là với ban thờ nhỏ ở căn hộ. Con số năm mang tính ước lệ, và nhiều mâm truyền thống thực tế có hơn năm loại.
Quả trên mâm bắt đầu mềm thì có nên thay không?
Nên thay quả đó, không cần thay cả mâm. Để quả lên men có mùi trên ban thờ là điều nên tránh hơn là việc động vào mâm giữa dịp Tết.
Hai bên nội ngoại khác miền thì bày theo mâm nào?
Theo lệ của bên đang thờ. Nhà nào muốn giữ cả hai thì bày hai mâm nhỏ, đây cũng là cách nhiều gia đình làm.
Bày mâm ngũ quả vào ngày nào?
Thường là ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp, cùng lúc sửa soạn cho lễ tất niên. Bày sớm quá thì quả không giữ được tới mùng ba.
