Có nên thắp hương tối không?

Người đi làm về lúc bảy giờ tối, cơm nước xong đã gần chín giờ. Đó là lúc duy nhất trong ngày họ đứng được trước ban thờ, và cũng là lúc có người trong nhà nhắc rằng thắp hương giờ này không nên.

Theo nếp thờ quen thuộc của người Việt, hương thường thắp vào buổi sáng, và buổi tối chỉ thắp trong những dịp có việc. Lý do phần lớn là thực tế: ban ngày có thời gian sửa soạn ban thờ tử tế, phòng thoáng hơn, và không ai để hương cháy trong lúc cả nhà đã ngủ.

Nếp cũ nói gì về giờ thắp hương

Theo quan niệm dân gian dựa trên cách chia âm dương trong ngày, buổi sáng là lúc dương khí lên, còn từ chiều tối trở đi thuộc về âm. Nếp thờ phổ biến vì thế đặt việc thắp hương hằng ngày vào buổi sáng, và nhiều nhà giữ thói quen thắp nén hương đầu ngày trước khi đi làm.

Đây là quan niệm được truyền lại chứ không phải một điều cấm. Bằng chứng là chính tập tục cũng có nhiều ngoại lệ: cúng giao thừa làm lúc nửa đêm, cúng tất niên làm vào chiều tối, nhà có tang thì hương thắp liên tục cả đêm. Nếu giờ tối thật sự là điều kiêng tuyệt đối thì những lệ ấy đã không tồn tại.

Cách hiểu hợp lý hơn: buổi sáng là giờ mặc định cho việc thắp hương hằng ngày, còn buổi tối dành cho những dịp có lý do riêng.

Ba lý do thực tế đứng sau nếp ấy

Bỏ phần quan niệm sang một bên, nếp thắp hương buổi sáng vẫn có ba chỗ dựa mà ai cũng kiểm chứng được.

Buổi sáng có thời gian làm cho tử tế. Thay nước, lau mặt ban thờ, tỉa lại bình hoa, rồi mới thắp hương. Buổi tối sau một ngày làm việc, phần sửa soạn ấy thường bị bỏ qua. Chính sự chu đáo mới là cái người xưa muốn giữ, không phải con số trên đồng hồ.

Ban ngày phòng thoáng hơn. Buổi tối nhà đóng cửa, bật điều hòa, khói hương đọng lại trong phòng kín. Nhà có người hen suyễn, có trẻ nhỏ hoặc người già thì đây là khác biệt cảm nhận được ngay.

Không ai trông hương lúc đã ngủ. Đây là lý do đáng kể nhất. Hương thắp muộn hay bị bỏ lại khi cả nhà đi ngủ, mà ban thờ thì thường có giấy tiền vàng, khăn phủ và chân hương khô ở ngay cạnh.

Nếu buổi tối là lúc duy nhất thắp được

Nhiều gia đình trẻ ở thành phố không có lựa chọn nào khác. Trong hoàn cảnh đó, thắp hương buổi tối vẫn hơn là bỏ hẳn, và có vài cách làm cho nó gọn gàng.

• Thắp sớm nhất có thể sau khi về nhà, và đợi hương tàn hẳn rồi mới đi ngủ

• Một nén là đủ. Hương ngắn cháy khoảng ba mươi phút, vừa với khoảng thời gian còn thức

• Mở hé cửa sổ hoặc bật quạt thông gió trong lúc hương cháy

• Dọn ban thờ vào cuối tuần, khi có thời gian, thay vì cố làm vội mỗi tối

• Không dùng hương vòng cháy nhiều giờ nếu không có người thức trông

Với nhà có người nhạy mùi, cân nhắc loại hương ít khói hoặc giảm số lần thắp trong tuần. Chi tiết về việc bố trí và giữ gìn ban thờ nằm ở bài nên lau dọn ban thờ vào ngày nào.

Rằm và mùng một thì khác

Hai ngày này nhiều nhà giữ chặt hơn, và thường thắp vào buổi sáng. Lý do vẫn nằm ở chỗ cũ: rằm và mùng một là dịp có sửa soạn lễ, có mâm quả, có hoa mới, nên cần thời gian mà buổi tối không có.

Nếu buổi sáng bận, nhiều gia đình làm lễ từ chiều hôm trước, tức chiều ngày mười bốn hoặc chiều ngày cuối tháng. Đây là cách làm quen thuộc ở nhiều vùng và tránh được việc cúng vội vào tối muộn.

Riêng lệ kiêng giờ nào cụ thể thì mỗi nhà mỗi khác, có nơi nói tránh sau sáu giờ chiều, có nơi chỉ tránh sau chín giờ tối. Chỗ này nên hỏi người lớn trong họ hơn là theo một bảng giờ đọc được ở đâu đó.

Vài điều đáng bỏ qua

Quanh chuyện giờ giấc thắp hương có nhiều lời đồn đi kèm, và phần lớn không nên tin.

Không có cơ sở nào để nói rằng khói hương buổi tối gọi được điều xấu vào nhà, cũng không có ai đo được rằng thắp sai giờ thì lời khấn kém linh. Những lời ấy chủ yếu làm người nghe sợ, mà sợ thì không phải điều tập tục thờ cúng hướng tới.

Ngược lại, phần cần cẩn thận thật là chuyện lửa và chuyện khói trong phòng kín. Hai điều đó cụ thể, kiểm chứng được, và đáng lưu tâm hơn mọi lời đồn.

Nén hương thắp đúng lúc mình còn tỉnh táo và còn đứng lại được vài phút trước ban thờ, đó mới là thứ ông bà gọi là thành tâm.

Câu hỏi thường gặp

Thắp hương buổi tối có phải xin phép gì không?

Không có lệ nào bắt xin phép. Nếu trong nhà có người lớn quen nếp cũ, nói trước một câu cho thuận hòa là đủ, đây là chuyện trong nhà chứ không phải nghi thức.

Có được thắp hương sau mười giờ đêm không?

Nên tránh, chủ yếu vì lúc đó cả nhà sắp ngủ và không ai trông hương. Nếu có việc gấp, thắp một nén ngắn rồi ở lại cho tới khi hương tàn.

Nhà ở chung cư, bếp và ban thờ cùng một phòng thì thắp buổi tối có sao không?

Không sao về mặt lệ, nhưng nên thắp sau khi nấu nướng xong và mở cửa cho thoáng. Mùi thức ăn lẫn khói hương trong phòng kín là điều nhiều người thấy khó chịu.

Đi làm về muộn, bỏ thắp hương hằng ngày có sao không?

Không sao. Nhiều gia đình chỉ thắp vào mùng một, ngày rằm và ngày giỗ, phần còn lại giữ ban thờ sạch và thay nước. Tập tục không đòi hỏi ngày nào cũng phải có khói hương.

Đọc thêm

• Giờ Ngọ và chuyện thắp hương buổi trưa

• Những điều kiêng kỵ khi thắp hương

• Thắp hương xong bao lâu thì hóa vàng