Có nên thờ hạc trên bàn thờ gia tiên không?
Đôi hạc đứng trên lưng rùa là hình ảnh quen tới mức ít ai hỏi nó ở đó để làm gì. Nhưng khi sắm ban thờ mới thì câu hỏi ấy hiện ra ngay: có cần không.
Thờ hạc trên ban thờ gia tiên là việc bình thường và không phạm điều kiêng nào. Đôi hạc là một phần của bộ tam sự cùng với đỉnh hương, và nó đóng vai trò cân bố cục. Nhưng nó không bắt buộc, nhất là với ban thờ nhỏ.
Hạc trong đồ thờ Việt
Hạc là con vật gắn với sự sống lâu và với cái cao, cái thanh. Rùa cũng sống lâu nhưng gắn với cái vững, cái bền. Đặt hạc lên lưng rùa là ghép hai ý ấy làm một.
Hình tượng này có mặt từ lâu trong mỹ thuật đình chùa Việt, và từ đó vào đồ thờ trong nhà. Ở nhiều đình làng, đôi hạc đứng hai bên hương án là cặp tượng lớn, cao tới vài mét.
Trên ban thờ gia đình, đôi hạc thu nhỏ lại và thường đi cùng đỉnh hương thành bộ tam sự. Cách chọn cả bộ nằm ở bài bộ đỉnh hạc gồm những món nào.
Vai trò thật của đôi hạc
Ngoài phần biểu tượng, đôi hạc còn làm một việc rất cụ thể mà ít ai nói ra: nó giữ bố cục cho mặt ban thờ.
Ban thờ dựa trên đối xứng. Bát hương và đỉnh hương nằm ở trục giữa, và hai bên cần hai món giống nhau để cân. Đôi hạc làm đúng việc đó, cũng như đôi chân nến hay đôi lọ hoa.
Vì vậy nếu ban thờ đã có đôi chân nến hoặc đôi lọ hoa cân hai bên, thì đôi hạc trở thành tùy chọn. Thêm vào mà mặt ban chật thì hại nhiều hơn lợi.
Khi nào nên thêm, khi nào không
Hoàn cảnh | Nên hay không |
|---|---|
Ban thờ rộng, có phòng thờ riêng | Nên. Mặt ban rộng cần đủ món mới không trống, và bộ tam sự lấp đúng chỗ đó |
Ban thờ nhà thờ họ, từ đường | Nên, và thường dùng cỡ lớn theo quy mô gian thờ |
Ban thờ treo tường ở căn hộ | Cân nhắc. Mặt ban hẹp, ưu tiên bát hương, lọ hoa, mâm bồng và chén nước trước |
Ban thờ Phật | Ít dùng. Ban thờ Phật chuộng sự thưa, và bộ tam sự thuộc về ban thờ gia tiên nhiều hơn |
Không có điều kiêng nào cấm thờ hạc, cũng không có lệ nào bắt phải có. Đây là quyết định về bố cục và về chỗ, không phải về lễ nghi.
Đặt đôi hạc thế nào
Vài điều về vị trí, và tất cả đều dựa trên nguyên tắc đối xứng.
Hai con đặt hai bên đỉnh hương, cách đỉnh bằng nhau
Chiều cao thấp hơn đỉnh, để mặt ban có một đỉnh duy nhất ở giữa
Thường quay mặt vào trong, hướng về bài vị hoặc ảnh thờ
Không đặt lấn ra trước bát hương
Sau khi đã đặt thì hạn chế xê dịch
Hướng quay mặt là chỗ có khác nhau giữa các vùng: có nơi quay vào, có nơi quay ra. Nếu trong họ đã có nếp thì theo nếp nhà.
Chọn chất liệu và cỡ
Hạc thờ làm bằng đồng hoặc bằng gốm sứ, và lựa chọn nên theo các món đang có trên ban thờ.
Đồng nặng, bền, màu ấm, nhưng phải đánh bóng định kỳ. Gốm sứ nhẹ hơn và giữ màu men lâu, lại đồng bộ được với bát hương, chóe và mâm bồng vốn cũng bằng sứ.
Về cỡ, đo chiều ngang mặt ban trước khi mua. Cả bộ tam sự nên chiếm khoảng một phần ba tới một nửa chiều ngang, còn lại dành cho các món khác.
Khi chọn, xem kỹ hai con có cân nhau không: cùng chiều cao, cùng dáng cổ, cùng nước men. Đôi hạc lệch nhau là thứ nhìn ra ngay khi đặt lên ban.
Giữ cho bền
Hạc thờ có phần cổ và mỏ mảnh, nên đây là món dễ sứt nhất trên ban thờ.
Khi lau, một tay đỡ thân, một tay lau, đừng cầm vào cổ để nhấc. Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô ngay. Hoa văn chìm thì dùng chổi lông mềm.
Đặt lùi vào trong một chút so với mép ban, vì đây là món hay bị va khi người ta với tay lấy đồ lễ.
Đôi hạc trên ban thờ không làm thay việc gì cả. Nó chỉ giữ cho mặt ban có hai bên cân nhau, và trong một không gian mà mọi thứ đều có chỗ, đó đã là một việc.
Câu hỏi thường gặp
Thờ hạc có phải là tục của riêng vùng nào không?
Không. Hình tượng hạc và rùa có mặt rộng rãi trong đồ thờ ở nhiều vùng, từ đình chùa tới ban thờ gia đình.
Ban thờ đã có đôi chân nến, có cần thêm đôi hạc không?
Không cần. Cả hai đều làm nhiệm vụ cân hai bên. Thêm cả hai thì thành bộ ngũ sự, và việc đó chỉ hợp với ban thờ rộng.
Hạc bị sứt mỏ thì có phải thay không?
Đồ sứt mẻ trên ban thờ là điều hầu hết các vùng đều tránh, nên nếu sứt rõ thì nên thay. Cách xử lý món cũ thì tùy lệ nhà.
Mua hạc riêng không theo bộ có được không?
Được, miễn cùng dòng men và cân cỡ với đỉnh hương đang có. Nhưng mua theo bộ thì chắc chắn hơn về độ đồng bộ.
