Cúng giao thừa ngoài trời trước hay trong nhà
Gần mười một giờ đêm ba mươi, hai mâm đã bày xong, một ở sân, một trên ban thờ. Câu hỏi lúc đó không còn là sắm gì nữa, mà là bước ra sân trước hay thắp hương trong nhà trước.
Theo tập tục phổ biến ở nhiều vùng, lễ ngoài trời làm trước, lễ trong nhà làm sau. Thứ tự này đi theo nguyên tắc từ ngoài vào trong: trình với thần linh cai quản năm mới ở nơi thoáng đãng, rồi mới mời gia tiên về dùng lễ trong nhà.
Hai mâm cúng hai đối tượng khác nhau
Nhiều người nghĩ hai mâm là một lễ chia đôi cho tiện. Thực ra đó là hai lễ riêng, hướng tới hai đối tượng khác nhau, và chính điều này quyết định thứ tự.
Lễ ngoài trời hướng tới các vị thần cai quản năm, theo quan niệm dân gian là vị Hành khiển cũ bàn giao cho vị mới đúng vào thời khắc chuyển năm. Đây là lễ mang tính trình báo, nên làm ở chỗ thoáng, thường là sân trước, ban công hoặc trước cửa chính.
Lễ trong nhà hướng tới gia tiên, là lễ mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Nó thuộc về không gian riêng của gia đình, nên làm ở ban thờ.
Trình tự ngoài trước trong sau vì thế cùng logic với cách người Việt đón khách: chào người ở ngoài ngõ trước, rồi mới mời vào nhà.
Hành khiển là gì trong quan niệm dân gian
Theo tín ngưỡng dân gian tiếp nhận từ Đạo giáo, mỗi năm có một vị Hành khiển cùng một vị Phán quan được cử xuống trông coi việc nhân gian, và cứ hết một năm lại thay phiên.
Lễ giao thừa ngoài trời vì thế mang nghĩa tống cựu nghênh tân, tiễn vị cũ và đón vị mới. Đó là lý do lễ này làm đúng vào quãng chuyển giao chứ không làm sớm hay muộn trong ngày.
Danh sách tên của mười hai vị Hành khiển được ghi trong các sách cúng cổ, và các bản chép không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy phần lớn gia đình khấn theo lối chung, không xưng đích danh vị nào, và cách khấn ấy không bị coi là thiếu.
Khác nhau giữa hai mâm
Vì hai đối tượng khác nhau nên lễ vật cũng khác, dù nhiều món trùng nhau.
Nội dung | Mâm ngoài trời | Mâm trong nhà |
|---|---|---|
Dâng lên | Thần linh cai quản năm mới | Gia tiên trong nhà |
Đặt ở | Sân trước, ban công, trước cửa chính | Ban thờ gia tiên |
Món chính | Gà trống luộc, xôi gấc, mâm ngũ quả | Mâm cỗ Tết của nhà, bánh chưng, canh măng |
Thời điểm | Quanh thời khắc chuyển năm | Ngay sau khi xong lễ ngoài trời |
Mâm ngoài trời làm bài bản hơn vì là lễ trình báo. Mâm trong nhà thì lấy cỗ Tết của gia đình, và thường có đúng những món cả nhà sẽ ăn vào sáng mùng một. Danh sách chi tiết cho mâm ngoài trời nằm ở bài cúng giao thừa ngoài trời cần những gì.
Trình tự trong đêm ba mươi
Một mạch làm quen thuộc, tính ngược từ thời khắc chuyển năm:
Trước đó khoảng nửa tiếng, bày xong cả hai mâm. Mâm ngoài trời kê cao, kê chắc, vì gió đêm ba mươi khá mạnh
Gần tới giờ, thắp hương và nến ở mâm ngoài trời, gia chủ khấn tiễn năm cũ và đón năm mới
Xong lễ ngoài trời thì vào nhà, thắp hương ban thờ gia tiên và khấn mời ông bà
Hóa vàng ở chỗ an toàn, cách xa đồ dễ cháy
Đợi hương tàn rồi mới hạ lễ, không hạ giữa chừng
Lễ ngoài trời thường gọn, khoảng mươi mười lăm phút. Không cần canh đồng hồ từng phút, vì phần nhiều gia đình bắt đầu trước thời khắc chuyển năm một chút cho kịp.
Khi nhà không có sân
Đây là tình huống của phần lớn gia đình ở căn hộ, và nó không phải trở ngại.
Cách làm quen thuộc là bày mâm ở ban công, hoặc kê một bàn nhỏ ngay trong nhà nhưng quay mặt ra cửa chính, mở cửa trong lúc làm lễ. Ý của lễ nằm ở chỗ hướng ra ngoài, không nằm ở chỗ phải đứng dưới trời.
Không nên bày mâm ở hành lang chung hoặc chiếu nghỉ cầu thang, vì đó là chỗ đi lại của nhiều nhà và việc đốt vàng mã ở đó có thể gây nguy hiểm.
Nhà chỉ làm một lễ trong nhà cũng không sao. Nhiều gia đình ở chung cư đã bỏ hẳn phần ngoài trời, và lệ này đang thành quen ở thành phố.
Thứ tự của hai mâm là thứ tự của phép lịch sự, không phải một điều kiêng. Làm đúng thì gọn, làm khác đi thì cũng không ai mất gì.
Câu hỏi thường gặp
Cúng trong nhà trước rồi mới ra sân có sao không?
Không có hậu quả nào. Đây là chuyện trình tự theo lệ, và nếu năm nay đã trót làm ngược thì năm sau làm lại cho đúng. Không cần lễ sửa sai.
Có bắt buộc làm cả hai mâm không?
Không. Nhiều gia đình ở thành phố chỉ làm lễ trong nhà. Có nhà lại chỉ làm ngoài trời rồi sáng mùng một mới cúng gia tiên. Cả hai cách đều có ở các vùng khác nhau.
Mâm ngoài trời quay về hướng nào?
Tập tục các vùng nói khác nhau, có nơi quay ra cửa chính, có nơi quay về hướng Bắc. Điều được giữ chung là mâm hướng ra ngoài, không quay vào trong nhà.
Lễ ngoài trời xong có phải chờ hết hương mới vào nhà không?
Không cần. Phần lớn gia đình khấn xong ngoài sân là vào nhà làm tiếp, để hương ngoài trời cháy hết rồi mới ra hạ lễ.
