Cúng Thanh minh trước có được không?

Thanh minh năm nào cũng rơi vào giữa tuần. Cả họ ở ba tỉnh, người đi làm, người đi học, và việc hẹn nhau đúng ngày là chuyện gần như không xếp nổi.

Cúng Thanh minh sớm hơn ngày chính là việc bình thường và nhiều gia đình vẫn làm. Tiết Thanh minh kéo dài mười lăm tới mười sáu ngày nên bản thân nó đã là một khoảng để chọn. Cách làm quen thuộc là chọn một ngày cuối tuần trong khoảng đó, và khi khấn thì thưa rõ lý do.

Vì sao việc cúng sớm không sai lệ

Thanh minh không phải một ngày giỗ. Ngày giỗ gắn với ngày mất của một người cụ thể nên có mốc cố định, còn Thanh minh là một tiết khí, tức một quãng thời tiết kéo dài hơn hai tuần.

Chính vì là quãng nên tập tục vốn đã chấp nhận sự linh động. Ở nhiều vùng, cả họ hẹn nhau vào ngày chủ nhật gần nhất, chứ không ai chờ đúng ngày vào tiết. Việc chọn ngày trong khoảng đó là chuyện đã có sẵn trong lệ, không phải một sự nhân nhượng mới.

Trường hợp cúng trước cả khi vào tiết, tức trước ngày 4 hoặc 5 tháng Tư, cũng có nhà làm khi mộ ở xa và chỉ gom được người vào dịp nghỉ lễ. Chỗ này thì nên hỏi người lớn trong họ, vì có nơi giữ chặt mốc vào tiết còn nơi khác thì không.

Chọn ngày thế nào cho gọn

Việc chọn ngày trong một dòng họ thường vướng ở khâu thống nhất hơn là ở khâu xem lịch.

• Hỏi ý người lớn tuổi nhất trong họ trước khi chốt, kể cả khi ngày đã rõ. Đây là việc của cả họ nên trình tự cũng thuộc về lễ

• Ưu tiên ngày cuối tuần trong khoảng tiết Thanh minh, để người ở xa về được

• Xem dự báo thời tiết. Phần dọn mộ làm ngoài trời, mưa là hỏng cả buổi

• Báo sớm ít nhất hai tuần cho các nhà còn kịp xin nghỉ

• Nếu họ đông và ở nhiều tỉnh, chia thành hai đợt còn hơn dồn một ngày mà nửa số người vắng

Một số nhà có thói quen tra lịch để chọn ngày hợp. Đây là việc tùy nếp, và với một lễ đã có sẵn khoảng thời gian như Thanh minh thì phần lớn gia đình chọn theo lịch nghỉ là chính.

Sửa soạn cho buổi tảo mộ

Đồ mang theo chia làm hai phần, phần để dọn và phần để cúng.

Sau buổi tảo mộ, nhiều gia đình về nhà làm thêm mâm cúng mời gia tiên. Mâm này có thể là cỗ mặn hoặc cỗ chay tùy nếp, và không cần nhiều món. Phần chuẩn bị chi tiết nằm ở bài Tết Thanh minh và lễ tảo mộ.

Khi khấn thì thưa thế nào

Nếu cúng không đúng ngày vào tiết, phần lớn gia đình thêm một câu thưa rõ lý do ngay sau phần xưng danh: hôm nay là ngày nào, vì con cháu ở xa, vì sắp xếp được vào ngày này, nên xin làm lễ Thanh minh sớm.

Câu ấy không phải lời xin lỗi. Trong nếp khấn của người Việt, việc trình bày hoàn cảnh là phần thường có, giống như khi báo về một việc sửa sang hay một việc lớn trong nhà. Nói rõ ràng vẫn hơn là lướt qua.

Không cần bài khấn riêng cho trường hợp cúng sớm. Dùng bài khấn Thanh minh thường dùng, thêm câu nêu hoàn cảnh là đủ.

Cúng tại nhà khi không ra mộ được

Có những năm không ai về được: mộ ở quá xa, nhà có người ốm, hoặc thời tiết không cho. Trong những trường hợp đó, lễ làm tại ban thờ gia tiên vẫn đủ.

Cách làm quen thuộc là lau dọn ban thờ, thay nước, thay hoa, bày một mâm nhỏ rồi thắp hương, khấn nêu rõ năm nay không ra mộ được. Nhiều nhà nhờ người trong họ ở quê dọn hộ phần mộ và gửi tiền hương khói.

Cần nói rõ một điều: tập tục không xếp hạng lễ ở nhà thấp hơn lễ ở mộ. Việc ra tận mộ có giá trị riêng vì đó là lúc cả họ gặp nhau, nhưng khi không có điều kiện thì không ai coi là thiếu.

Vài điều nên giữ trong buổi tảo mộ

Đây là những điều thuộc về phép cư xử ở nghĩa trang, phần lớn không phải kiêng kỵ mà là giữ cho chỗ đông người được yên.

• Ăn mặc kín đáo, màu trầm. Giày dép đi được trên đất mềm

• Đi nhẹ, không giẫm lên phần mộ nhà khác, không ngồi lên bia

• Trông trẻ nhỏ, vì nghĩa trang nhiều bậc và nhiều chỗ trơn

• Rác mang về, kể cả tàn hương và túi nilon đựng lễ

• Hóa vàng đúng chỗ quy định, không đốt sát cỏ khô

Ngày tảo mộ có phần cực nhọc, nhưng đó cũng là ngày duy nhất trong năm cả họ cùng làm chung một việc bằng tay.

Câu hỏi thường gặp

Cúng Thanh minh sớm bao nhiêu ngày thì vẫn được coi là trong tiết?

Tiết Thanh minh kéo dài từ ngày 4 hoặc 5 tháng Tư tới khoảng ngày 20 tháng Tư. Cúng trong khoảng đó là trong tiết. Sớm hơn mốc vào tiết thì tùy lệ từng họ.

Phụ nữ mang thai có nên đi tảo mộ không?

Nhiều nhà giữ lệ kiêng, nhiều nhà không. Nếu đi, chỗ đáng lưu ý là đường nghĩa trang gồ ghề và nắng tháng Tư khá gắt, nên có người đi cùng và không ở lại lâu.

Có cần cúng cả ở mộ lẫn ở nhà không?

Nhiều gia đình làm cả hai: lễ tại mộ rồi về nhà làm mâm mời gia tiên. Nhưng chỉ làm một trong hai cũng đủ, tùy điều kiện và tùy nếp nhà.

Mộ mới trong năm có tảo mộ Thanh minh không?

Lệ này khác nhau rõ giữa các vùng. Có nơi kiêng động vào mộ mới trong ba năm đầu, có nơi vẫn ra thăm và chỉ dọn cỏ chứ không đắp đất. Nên hỏi người lớn trong họ.

Đọc thêm

• Thanh minh trong tiết tháng ba nghĩa là gì

• Chuẩn bị cho lễ tảo mộ

• Lễ tạ đất làm đầu năm hay cuối năm