Đèn dầu thờ Bát Tràng và cách thắp cho an toàn
Đèn dầu là món trên ban thờ có lửa cháy lâu nhất. Trong khi nén hương tàn sau bốn mươi lăm phút thì đèn dầu ở nhiều nhà cháy suốt đêm.
Đèn dầu thờ là đèn gốm có bầu chứa dầu và bấc vải, đặt một đôi hai bên ban thờ. Cỡ quen dùng cho ban thờ gia đình cao khoảng mười lăm tới hai mươi lăm phân. Phần đáng để ý nhất khi dùng là an toàn, vì đây là ngọn lửa để không có người trông.
Cấu tạo và cách nó hoạt động
Đèn dầu thờ gồm ba phần: bầu chứa dầu, cổ đèn giữ bấc, và bấc vải rút dầu lên.
Bấc hút dầu theo mao dẫn, nên ngọn lửa cháy đều chừng nào còn dầu. Chiều dài bấc nhô ra quyết định độ lớn ngọn lửa: nhô nhiều thì lửa to và khói đen, nhô ít thì lửa nhỏ và sạch.
Nhiều mẫu có thêm chụp thủy tinh. Chụp vừa chắn gió vừa giữ cho lửa không bén ra ngoài, và đây là chi tiết đáng có với ban thờ đặt ở chỗ có gió lùa.
Chọn cỡ và chọn men
Đèn dầu đi theo đôi, nên hai chiếc phải cân nhau về mọi mặt.
Ban thờ | Chiều cao đèn |
|---|---|
Treo tường, căn hộ | 12 tới 18 phân. Cỡ lớn hơn thì lấn chỗ của lọ hoa |
Tủ đứng cỡ thường | 18 tới 25 phân |
Nhà thờ họ, từ đường | 25 phân trở lên, thường đi cùng bộ ngũ sự |
Đèn phải thấp hơn bát hương và thấp hơn đỉnh hương nếu có. Nó thuộc lớp ngoài của bố cục, cùng lớp với lọ hoa và mâm bồng.
Về men, chọn cùng dòng với bộ đồ thờ. Men lam và men rạn là hai dòng phổ biến nhất cho đèn dầu.
Đặt ở đâu
Đôi đèn đặt hai bên, cách trục giữa bằng nhau, ở lớp ngoài của mặt ban thờ.
Điều cần tránh: đặt sát vách gỗ hoặc sát rèm. Ngọn lửa nhỏ nhưng nó cháy hàng giờ, và nhiệt tích lại ở chỗ tiếp xúc.
Cũng tránh đặt ngay dưới các món treo hoặc ngay dưới tầng trên của ban thờ nhiều cấp. Chừa khoảng hở phía trên ít nhất một gang tay.
Nếu ban thờ đặt gần cửa sổ hay quạt, chọn mẫu có chụp thủy tinh hoặc đổi sang đèn điện.
Thắp và dùng cho an toàn
Đây là phần quan trọng nhất của bài này, vì đèn dầu là nguồn cháy thật trong nhà.
Đổ dầu khoảng hai phần ba bầu, không đổ đầy. Dầu đầy tràn ra khi bầu nóng lên
Cắt bấc bằng và để nhô ra chừng nửa phân. Bấc nhô dài cho lửa to, khói đen và bám muội lên trần
Lau sạch dầu dính ngoài bầu trước khi thắp
Không châm thêm dầu khi đèn đang cháy. Tắt, để nguội, rồi mới châm
Không để đèn cháy khi cả nhà đi vắng hoặc đi ngủ, trừ khi có chụp và đặt ở chỗ trống
Tắt bằng cách hạ bấc hoặc đậy nắp, không thổi vì thổi làm dầu bắn ra
Về thời điểm, nhiều nhà chỉ thắp đèn dầu vào các dịp lễ, ngày rằm, mùng một và ngày giỗ. Ngày thường thì dùng đèn điện. Đây là cách làm gọn và cũng an toàn hơn.
Đèn dầu và đèn điện
Nhiều nhà ở căn hộ chuyển hẳn sang đèn điện, và đây không bị coi là thiếu.
Đèn dầu cho ánh sáng ấm và có ngọn lửa thật, thứ mà đèn điện không thay được. Đổi lại nó cần chăm: châm dầu, cắt bấc, lau muội, và luôn phải để ý.
Đèn điện thì bật là xong, không có nguy cơ cháy, nhưng ánh sáng đều và tĩnh nên thiếu cái động của ngọn lửa.
Cách nhiều nhà chọn: dùng đèn điện ngày thường, thắp đèn dầu vào dịp lễ. Như vậy giữ được cả hai.
Lau và giữ
Đèn dầu là món bám bẩn nhanh nhất trên ban thờ, vì nó vừa dính dầu vừa bám muội.
Lau ngoài bầu bằng khăn ẩm sau mỗi đợt thắp. Phần cổ đèn quanh bấc thì dùng khăn khô lau muội, làm khi đèn đã nguội hẳn.
Chụp thủy tinh rửa bằng nước ấm, lau khô rồi mới lắp lại. Chụp còn ẩm mà thắp lửa vào là nứt.
Bấc thay khi đã cháy ngắn hoặc đã cứng lại vì muội. Bấc mới cho ngọn lửa sạch hơn hẳn.
Ngọn đèn trên ban thờ là thứ duy nhất còn sáng khi cả nhà đã tắt điện. Chăm nó cho đúng cũng là một phần của việc thờ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng dầu gì cho đèn thờ?
Dầu hỏa dùng cho đèn dầu truyền thống, còn dầu thực vật dùng cho loại đèn ly có bấc nổi. Không trộn hai loại, và không dùng xăng hay cồn.
Đèn dầu có cần thắp liên tục không?
Không. Nhiều nhà chỉ thắp vào rằm, mùng một, giỗ và Tết. Việc thắp liên tục không có trong lệ chung và cũng không an toàn với ban thờ trong phòng kín.
Đèn bị đen chụp thì làm sao?
Là do bấc nhô quá dài. Hạ bấc xuống còn khoảng nửa phân, rửa chụp bằng nước ấm rồi lau khô trước khi lắp lại.
Ban thờ có cả đèn dầu và nến thì có thừa không?
Không thừa nhưng cũng không cần. Nhiều nhà chỉ dùng một trong hai. Nếu dùng cả hai thì để nến cho dịp lễ, đèn dầu cho ngày thường.
