Đỉnh hương Bát Tràng, các dòng men và cách chọn

Bát Tràng nằm bên bờ sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội chừng mười lăm cây số. Làng làm gốm từ khoảng thế kỷ mười bốn, và đồ thờ là một trong những dòng hàng lâu đời nhất ở đây.

Đỉnh hương Bát Tràng làm bằng gốm sứ, khác với đỉnh đồng ở chỗ nhẹ hơn, không xỉn màu và đồng bộ được với các món sứ khác trên ban thờ. Bốn dòng men quen thuộc là men rạn, men lam, men trắng ngà và men nâu, mỗi dòng hợp một kiểu không gian.

Vì sao đỉnh hương gốm thay dần đỉnh đồng trong nhà

Đỉnh hương truyền thống làm bằng đồng, và ở đình chùa thì đồng vẫn là chất liệu chính. Nhưng trong nhà, đỉnh gốm ngày càng phổ biến vì ba lý do rất thực tế.

Thứ nhất là chuyện bảo quản. Đồng xỉn dần theo thời gian và phải đánh bóng định kỳ. Men gốm giữ màu mà không cần làm gì ngoài lau bụi.

Thứ hai là chuyện đồng bộ. Bát hương, chóe, mâm bồng và lọ hoa trên ban thờ gia đình phần lớn bằng sứ. Một chiếc đỉnh đồng đứng giữa các món sứ nhìn lệch, trong khi đỉnh sứ cùng dòng men thì ăn khớp.

Thứ ba là chuyện trọng lượng. Ban thờ treo tường ở căn hộ chịu tải có hạn, và một chiếc đỉnh đồng cỡ lớn nặng hơn đáng kể so với đỉnh sứ cùng cỡ.

Bốn dòng men quen thuộc

Men quyết định phần lớn diện mạo của chiếc đỉnh, và chọn men là quyết định khó đổi vì nó phải khớp với các món còn lại.

Nguyên tắc chọn: lấy màu của ban thờ làm gốc, rồi chọn men tương phản vừa đủ để đỉnh nổi lên mà không chói. Ban thờ gỗ sẫm đi với men rạn hoặc men trắng ngà. Ban thờ gỗ sáng đi với men lam.

Từ đất tới đỉnh

Quy trình làm một chiếc đỉnh gốm đi qua nhiều công đoạn, và mỗi công đoạn để lại dấu vết nhìn được trên sản phẩm cuối.

Đất được lọc và ủ cho dẻo trước khi tạo hình. Thân đỉnh chuốt trên bàn xoay, các chi tiết như tai, chân và núm nắp làm riêng rồi gắn vào. Chỗ gắn là nơi đáng xem khi chọn hàng: mối gắn khéo thì gần như không thấy, mối gắn vội thì lộ gờ.

Hoa văn vẽ hoặc khắc bằng tay trước khi tráng men. Hàng vẽ tay có nét không đều tuyệt đối, còn hàng in decal thì nét đều răm rắp và thường hơi bóng khác phần men xung quanh. Đây là chỗ phân biệt dễ nhất giữa hai loại.

Cuối cùng là nung. Đồ sứ nung ở nhiệt độ trên một nghìn hai trăm độ để cốt kết tinh hoàn toàn, và đó là lý do sứ gõ vào kêu trong còn gốm sành thì kêu đục.

Nhìn gì khi chọn mua

Phần lớn điều cần kiểm tra đều nhìn hoặc sờ được, không cần biết gì về kỹ thuật.

• Lật đáy xem cốt. Cốt sứ trắng mịn, không rỗ. Cốt xám hoặc có hạt là sành, không phải sứ

• Gõ nhẹ vào thân. Tiếng trong và ngân là sứ nung đủ, tiếng đục là nung chưa tới

• Rà tay quanh miệng và chỗ gắn tai. Không được cộm, không được có gờ men chảy

• Nhìn nghiêng dưới ánh sáng để soi bọt men và vết rỗ

• Thử đậy nắp. Nắp phải khít, xoay được mà không kênh

• Đặt xuống mặt phẳng xem có cập kênh không, nhất là với đỉnh ba chân

Riêng với đỉnh dùng để đốt trầm, xem kỹ lòng đỉnh: men trong lòng phải đều, không được có chỗ sống men, vì đó là chỗ chịu nhiệt lâu nhất.

Cỡ đỉnh theo không gian

Đỉnh hương bán từ cỡ nhỏ cho ban thờ căn hộ tới cỡ lớn cho đình và từ đường, và chênh lệch giữa hai đầu rất xa.

Ban thờ gia đình cỡ thường hợp với đỉnh cao khoảng ba mươi tới bốn mươi phân tính cả nắp. Từ đường và nhà thờ họ dùng cỡ lớn hơn, năm mươi phân trở lên. Đình chùa thì có những chiếc cao gần một mét.

Quy tắc để không mua hớ: đo chiều cao từ mặt ban thờ tới mép dưới của ảnh thờ, rồi chọn đỉnh thấp hơn con số đó. Cách chọn theo từng loại không gian nằm ở bài chọn đỉnh hương theo không gian thờ.

Giữ cho men bền

Men gốm bền, nhưng có ba thứ làm hỏng nó nhanh hơn thời gian.

Sốc nhiệt là thứ đầu tiên: dội nước lạnh vào đỉnh còn nóng sau khi đốt trầm có thể làm rạn men. Đợi nguội hẳn rồi hãy lau.

Chất tẩy là thứ thứ hai. Nước rửa chén và chất tẩy mạnh làm mờ men theo thời gian. Khăn ẩm với nước sạch là đủ, vết cứng đầu thì thêm chút rượu trắng.

Nước đọng là thứ thứ ba, và cũng là thứ ít ai để ý. Chân đế ẩm lâu ngày để lại vệt ố trắng. Lau khô ngay sau mỗi lần lau ẩm là tránh được hẳn. Chi tiết nằm ở bài giữ gốm sứ bền màu.

Một chiếc đỉnh chọn đúng cỡ và đúng men sẽ nằm trên ban thờ vài chục năm. Đó là thứ đáng để đứng lâu hơn vài phút ở cửa hàng.

Câu hỏi thường gặp

Đỉnh gốm có chịu được nhiệt khi đốt trầm không?

Có, miễn là trong lòng đỉnh luôn có lớp tro hoặc cát mịn làm đệm. Đốt trầm trực tiếp xuống đáy gốm mới là điều nên tránh.

Làm sao phân biệt hàng vẽ tay và hàng in?

Nhìn nét. Hàng vẽ tay có độ dày nét thay đổi và các chi tiết không lặp lại y hệt nhau. Hàng in decal thì nét đều tuyệt đối và lớp hình thường hơi khác độ bóng so với men nền.

Men rạn có phải là men bị lỗi không?

Không. Vân rạn là hiệu ứng cố ý, tạo ra do men và cốt co khác nhau khi nguội. Nó khác hẳn vết nứt do va đập, vốn xuyên qua cả cốt chứ không chỉ ở lớp men.

Đỉnh hương có cần mua cùng bộ với bát hương không?

Không bắt buộc, nhưng nên cùng dòng men. Các món trên ban thờ đặt cạnh nhau, nên lệch men là nhìn ra ngay dù mỗi món đều đẹp.

Đọc thêm

• Ý nghĩa của đỉnh hương

• Nhìn gì khi chọn mua gốm sứ thủ công

• Câu chuyện gốm Bát Tràng