Gà cúng giao thừa quay đầu ra hay vào

Con gà luộc đặt lên mâm rồi, cả nhà đứng quanh, và bao giờ cũng có người nói câu quen thuộc: quay đầu thế kia là sai rồi.

Theo lệ phổ biến, gà cúng gia tiên trong nhà quay đầu vào phía bát hương, còn gà cúng ngoài trời đêm giao thừa quay đầu ra phía cửa hoặc ra đường. Nhưng đây là chỗ mỗi vùng một cách, và nhiều nhà vẫn quay đầu gà ra ngoài cho khách nhìn thấy mặt gà.

Hai cách làm, và lý do của mỗi cách

Người bảo quay vào và người bảo quay ra đều có lý do, và cả hai lý do đều nằm trong tập tục.

Quay đầu vào. Cách hiểu là con gà đang ở tư thế chầu, đầu hướng về phía bát hương như người cúi chào. Lý do này gắn với nghi thức: lễ vật hướng về nơi được dâng, không hướng về người dâng.

Quay đầu ra. Cách hiểu là gà trống gáy gọi mặt trời, nên đầu hướng ra ngoài để đón ngày mới, đón năm mới. Ở lễ ngoài trời đêm giao thừa, lý do này rõ hơn cả, vì lễ vốn hướng ra ngoài.

Một lý do thứ ba ít được nói ra nhưng hay quyết định trên thực tế: quay đầu ra thì mâm nhìn đẹp hơn, vì phần đầu và cổ gà là phần được tạo dáng kỹ nhất.

Theo từng loại lễ

Muốn một cách làm nhất quán thì đây là lệ phổ biến ở nhiều vùng Bắc Bộ.

Cần nói rõ: đây là lệ, không phải luật. Có dòng họ quay vào trong tất cả các lễ, có nhà quay ra tất cả. Chưa ai ghi nhận việc quay sai hướng gây ra hậu quả gì, và khi trong họ đã có nếp riêng thì nếp ấy đứng trước mọi bảng hướng dẫn.

Tư thế con gà, phần khó hơn chuyện hướng

Chuyện hướng đầu tranh luận nhiều nhưng dễ sửa. Phần thật sự khó là tạo dáng con gà từ lúc còn sống.

Dáng quen gọi là gà chầu hoặc gà quỳ: gà nằm sấp trên bụng, hai chân gập gọn dưới thân, cánh khép sát, cổ vươn thẳng, đầu ngẩng vừa phải. Muốn có dáng đó thì phải buộc dáng trước khi luộc, vì luộc xong thì gân đã co, không nắn lại được.

Cách buộc quen làm: gập hai chân vào bụng và buộc lại, dùng một que tre nhỏ xiên giữ cổ cho thẳng, cánh ép sát rồi buộc vòng quanh thân. Buộc chặt vừa tay, chặt quá thì luộc xong da đứt ở chỗ dây.

Luộc sao cho da không nứt

Đây là chỗ hỏng nhiều nhất, và nó không liên quan gì tới lễ nghi, chỉ là việc bếp.

• Thả gà vào nồi khi nước còn lạnh, rồi mới bật bếp. Thả vào nước sôi là da co đột ngột và nứt

• Đun tới khi sủi tăm thì hạ lửa nhỏ, giữ nước chỉ lăn tăn, không để sôi bùng

• Nước phải ngập gà, nếu không phần nổi lên sẽ chín không đều và thâm

• Luộc xong vớt ra thả ngay vào chậu nước lạnh, da sẽ giòn và căng

• Muốn da vàng bóng thì quét một lớp mỡ gà pha ít nghệ giã, quét khi gà còn ấm

Sau khi bày, nhiều nhà ngậm một bông hồng đỏ vào mỏ gà, hoặc lót một lớp lá chuối dưới đĩa. Cả hai đều là cách làm cho mâm có màu, không phải yêu cầu của lễ.

Đặt gà ở đâu trên mâm

Gà đặt ở giữa mâm, vì đó là món chính. Vài điều hay bị bỏ qua khi bày:

Để khoảng cách giữa đĩa gà và bát hương, đừng đẩy sát. Hương rơi tàn xuống đĩa vừa mất vệ sinh vừa phải dọn giữa lễ. Với ban thờ hẹp, đặt gà xuống bàn phía dưới còn hơn chen lên mặt ban.

Đừng để hoa, quả hay các món khác che mất con gà. Nếu mâm quá đầy thì bớt món, vì mâm chật nhìn rối chứ không nhìn đủ đầy.

Cuối cùng, chuyện hướng đầu gà có lẽ là điều duy nhất trên mâm cỗ Tết mà cả nhà đều có ý kiến. Nghe người lớn tuổi nhất trong nhà vẫn là cách gọn nhất để mâm cỗ được yên.

Câu hỏi thường gặp

Phải dùng gà trống hay gà mái?

Lễ giao thừa và lễ đầu năm thường dùng gà trống, theo cách hiểu gà trống gáy gọi ngày mới. Các lễ khác trong năm thì gà mái vẫn dùng bình thường, tùy nếp nhà.

Gà cúng có cần để nguyên con không?

Với lễ giao thừa và lễ giỗ, nhiều nhà giữ nguyên con vì đó là cách bày trang trọng. Ngày thường thì chặt sẵn cũng được, và nhiều gia đình ở căn hộ làm vậy cho gọn.

Cúng chay thì thay gà bằng gì?

Xôi và chè là hai món quen dùng nhất để thay phần đồ mặn. Tập tục không bắt buộc mâm cúng phải có gà, và mâm chay không bị coi là thiếu.

Gà cúng xong bao lâu thì hạ?

Đợi hết tuần hương rồi hạ, thường khoảng bốn mươi lăm phút tới một tiếng. Chi tiết nằm ở bài thắp hương xong bao lâu thì hóa vàng.

Đọc thêm

• Mâm cúng giao thừa ngoài trời gồm những gì

• Văn khấn giao thừa

• Bày mâm ngũ quả ngày Tết