Kỷ ngai gốm sứ, kỷ ba chén và kỷ năm chén
Trên ban thờ có một món mà nhiều người gọi tên sai: cái khay có ngăn giữ mấy chiếc chén nhỏ. Đó là kỷ ngai, và chữ ngai trong tên nói rõ nó làm gì.
Kỷ ngai là khay có bệ, giữ các chén nước hoặc chén rượu đứng cố định trên ban thờ. Hai loại phổ biến là kỷ ba chén và kỷ năm chén. Ba chén dùng cho ban thờ gia đình cỡ thường, năm chén cho ban thờ rộng và nhà thờ họ.
Kỷ ngai là gì và tên gọi nói gì
Kỷ là cái khay hoặc cái bệ thấp. Ngai là chỗ ngồi có chỗ dựa. Ghép lại, kỷ ngai là khay có bệ nâng và có vách giữ, để chén đặt lên không xê dịch.
Đây là điểm phân biệt với việc đặt chén rời trên mặt ban thờ. Chén rời dễ xô lệch mỗi lần lau dọn hoặc mỗi lần có người đi qua, còn kỷ giữ chúng thẳng hàng.
Kỷ cũng nâng chén lên một chút so với mặt bàn, tạo thêm một tầng chiều cao cho bố cục, giống như cái chân của mâm bồng.
Kỷ ba chén và kỷ năm chén
Loại | Dùng cho | Cách hiểu dân gian |
|---|---|---|
Kỷ ba chén | Ban thờ gia đình cỡ thường, ban thờ căn hộ | Ứng với bộ ba quen thuộc trong nếp thờ, cũng như ba nén hương |
Kỷ năm chén | Ban thờ rộng, phòng thờ riêng, nhà thờ họ | Ứng với ngũ hành, hoặc với năm đời được thờ trong nhiều từ đường |
Ngoài hai loại này còn có kỷ một chén và kỷ bảy chén, nhưng chúng hiếm hơn. Số chén luôn là số lẻ, theo lệ chung của đồ cúng.
Khi chọn, số chén nên hợp với bề ngang ban thờ chứ không nên cố lấy nhiều. Kỷ năm chén trên một ban thờ treo tường sẽ chiếm gần hết chiều ngang và không còn chỗ cho mâm bồng.
Đặt ở đâu
Kỷ ngai đặt phía trước bát hương, thuộc lớp ngoài của mặt ban thờ cùng với mâm bồng.
Đặt thẳng hàng với trục giữa nếu chỉ có một kỷ. Với ban thờ có cả mâm bồng và kỷ, cách bày quen thuộc là mâm bồng phía trong, kỷ chén phía ngoài, hoặc kỷ đặt lệch một bên nếu mặt ban hẹp.
Chiều cao của kỷ cùng chén phải thấp hơn bát hương, để bố cục giữ được thứ bậc. Chi tiết về trục và thứ bậc nằm ở bài sắp xếp ban thờ theo trục và thứ bậc.
Đựng gì và thay khi nào
Chén trên kỷ đựng nước sạch vào ngày thường, và đựng rượu vào dịp giỗ hoặc Tết.
Nước thay hằng tuần, hoặc bất cứ khi nào thấy vơi và có cặn. Đây là việc mất chưa tới một phút nhưng là thứ dễ nhìn thấy nhất trên ban thờ.
Rót vừa phải, khoảng hai phần ba chén, không rót đầy tràn miệng. Chén đầy quá thì mỗi lần lau dọn là sánh ra mặt ban.
Sau lễ có rượu, tráng chén bằng nước sạch rồi lau khô trước khi rót nước mới. Rượu để lại mùi trong chén sứ nếu không tráng ngay.
Chọn mua
Đặt thử chén vào ngăn. Chén phải vừa khít, không lỏng cũng không phải ấn mới lọt
Đặt kỷ xuống mặt phẳng, ấn nhẹ hai đầu xem có cập kênh không
Rà tay quanh miệng chén, tìm gờ men chảy
Xem men trong lòng chén có đều không, vì đây là chỗ chứa nước quanh năm
Đếm số chén và kiểm chúng có cùng cỡ, cùng nước men
Về men, chọn cùng dòng với nậm rượu và với các món còn lại. Kỷ ngai đứng ở lớp ngoài nên nó nằm trong tầm nhìn đầu tiên.
Giữ cho bền
Chén nhỏ và mỏng nên đây là nhóm dễ sứt miệng nhất trên ban thờ.
Nhấc từng chén ra khi lau, đừng lau cả kỷ với chén còn trên đó. Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô, nhất là phần đáy chén và lòng ngăn của kỷ.
Cặn vôi ở lòng chén do nước để lâu thì ngâm nước ấm pha chút giấm, không cạo bằng vật cứng.
Chén sứt miệng thì nên thay, vì đồ sứt trên ban thờ là điều hầu hết các vùng đều tránh. Mua lẻ một chén thay thế thì nhớ đối chiếu men và cỡ.
Kỷ ngai làm một việc rất nhỏ: giữ cho mấy chiếc chén đứng yên. Nhưng đó đúng là thứ mà một mặt ban thờ cần.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đặt chén rời không cần kỷ không?
Được, và nhiều ban thờ nhỏ làm vậy. Nhược điểm là chén dễ xô lệch sau mỗi lần lau dọn, và mặt ban mất đi một tầng chiều cao.
Chén trên kỷ đựng nước hay rượu?
Nước sạch vào ngày thường, rượu vào dịp giỗ và Tết. Một số nhà giữ cả hai bằng cách dùng kỷ năm chén, ba chén nước và hai chén rượu.
Kỷ ba chén hay năm chén thì đúng hơn?
Cả hai đều đúng, chọn theo bề ngang ban thờ. Ba chén hợp ban thờ gia đình, năm chén hợp ban thờ rộng và nhà thờ họ.
Nước trong chén cạn đi thì châm thêm hay đổ mới?
Đổ hết rồi rót mới. Châm vào phần nước cũ thì cặn vẫn còn lại trong lòng chén.
