Mã đáo thành công là gì và câu thành ngữ gốc
Bốn chữ này xuất hiện trên tranh treo tường, trên bình gốm, trên thiệp chúc khai trương. Nhưng hỏi nghĩa gốc của nó thì phần lớn người dùng chỉ trả lời được nửa vời.
Mã đáo thành công nghĩa đen là ngựa về thì việc thành. Câu gốc trong chữ Hán là mã đáo công thành, ra đời từ thời chiến chinh: quân đi đánh xa, khi thấy đoàn ngựa quay về là biết việc đã xong. Vì thế nó là lời chúc cho việc đang làm, không phải lời chúc chung chung.
Bốn chữ và nghĩa từng chữ
Tách ra thì câu này rất gọn: mã là ngựa, đáo là đến hoặc về tới, công là công việc, thành là hoàn thành.
Thứ tự gốc thường được chép là mã đáo công thành. Người Việt quen nói mã đáo thành công, đảo hai chữ cuối cho thuận miệng, và cách nói ấy nay phổ biến hơn cả.
Điều đáng chú ý nằm ở chữ đáo. Nó không có nghĩa là đi, mà là về. Nghĩa là câu chúc này không chúc lúc ra đi, nó chúc lúc trở về.
Vì sao lại là con ngựa
Trong xã hội cũ, ngựa là phương tiện của việc đi xa: đi đánh trận, đi buôn, đi sứ. Người ở nhà không có cách nào biết tin ngoài việc chờ.
Cho nên hình ảnh đoàn ngựa quay về mang một thông tin rất cụ thể: người đi đã sống sót và việc đã xong. Đó là lý do nó thành lời chúc, chứ không phải vì con ngựa có phẩm chất gì đặc biệt.
Hiểu như vậy thì thấy câu chúc này có một sắc thái riêng: nó chúc cho việc kết thúc tốt, không chúc cho việc bắt đầu thuận. Đây là điểm khác với phần lớn lời chúc khác.
Bát mã và các dạng tranh ngựa
Hình tượng ngựa trong tranh và trong đồ trang trí có mấy dạng quen thuộc, mỗi dạng mang một sắc thái.
Dạng | Mô tả và sắc thái |
|---|---|
Bát mã | Tám con ngựa phi. Dạng phổ biến nhất trong tranh treo phòng khách và phòng làm việc |
Mã đáo | Đàn ngựa quay đầu về. Đúng với nghĩa gốc của câu, và hợp làm quà chúc khi ai đó sắp hoàn tất một việc |
Một con đơn | Tượng hoặc bình đơn lẻ. Gọn hơn, hợp bàn làm việc và kệ nhỏ |
Ngựa cùng người | Hình người cưỡi ngựa, hay gặp trong tranh cổ. Ít dùng trong trang trí nhà hiện nay |
Con số tám trong bát mã đến từ cách chơi chữ trong tiếng Hán, nơi số tám đồng âm với chữ phát. Đây là quy ước ngôn ngữ, và nó giải thích vì sao tranh thường vẽ đúng tám con.
Chất liệu và nơi đặt
Vật phẩm mang hình ngựa làm bằng nhiều chất liệu, và mỗi loại hợp một kiểu không gian.
Tranh treo hợp mảng tường trống phía sau bàn làm việc hoặc phía sau ghế sofa. Tượng và bình gốm hợp kệ, tủ và bàn, vì chúng cần được nhìn từ nhiều phía.
Với bình gốm có hoạ tiết ngựa, có một ưu điểm thực tế: nó vẫn là chiếc bình dùng được, nên không phụ thuộc vào việc năm nay có phải năm Ngọ hay không.
Về chỗ đặt, nguyên tắc chung của mọi món trang trí đều áp dụng: cần khoảng trống quanh nó và cần nền tương phản. Món đặt giữa một kệ đầy đồ thì không ai nhìn thấy.
Dùng câu này làm lời chúc
Vì nghĩa gốc gắn với việc hoàn tất, câu này hợp nhất trong mấy dịp cụ thể.
Chúc người sắp hoàn thành một dự án hoặc một chặng học hành
Chúc khai trương, mở rộng cửa hàng, bắt đầu một việc lớn
Quà tặng đối tác, nhất là dịp Tết hoặc dịp ký kết
Quà mừng người chuyển công tác hoặc nhận việc mới
Chỗ ít hợp: quà mừng cưới, mừng thọ và quà cho việc trong nhà. Câu này thuộc về việc làm ăn và việc ngoài xã hội, dùng cho việc nhà thì lệch sắc thái.
Một câu chúc bốn chữ mà biết nghĩa gốc thì dùng đúng chỗ hơn, và nói ra cũng có sức nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mã đáo thành công hay mã đáo công thành mới đúng?
Bản chép trong chữ Hán thường là mã đáo công thành. Người Việt nói mã đáo thành công, và cách nói này nay đã thành phổ biến, không bị coi là sai.
Vì sao tranh ngựa hay vẽ đúng tám con?
Vì số tám trong tiếng Hán đồng âm với chữ phát. Đây là lối chơi chữ, giống cách người miền Nam chọn quả theo âm trong mâm ngũ quả.
Tặng tranh ngựa cho người mới cưới có hợp không?
Ít hợp, vì câu chúc này thuộc về việc làm ăn. Quà cưới thường chọn hình tượng gắn với đôi lứa và với tổ ấm.
Bình gốm có hình ngựa dùng cắm hoa được không?
Được, nếu đó là bình chứ không phải tượng. Khi ấy nó là một chiếc bình dùng hằng ngày và chỉ tình cờ mang hoạ tiết ngựa.
