Mâm bồng sứ Bát Tràng, chọn cỡ và cách bày
Mâm bồng là món trên ban thờ có chân. Cái chân ấy không phải để đẹp, nó giữ cho lễ vật không nằm trực tiếp xuống mặt bàn.
Mâm bồng là đĩa lớn có chân nâng, dùng bày hoa quả và bánh trái trên ban thờ. Cỡ quen dùng cho ban thờ gia đình là đường kính hai mươi lăm tới ba mươi lăm phân. Ban thờ nhỏ dùng một chiếc, ban thờ rộng dùng ba chiếc đặt thành hàng.
Cái chân của mâm bồng
Phần chân là điểm phân biệt mâm bồng với một chiếc đĩa lớn thông thường, và nó làm ba việc.
Thứ nhất, nó nâng lễ vật lên khỏi mặt bàn, đúng với ý dâng lên. Thứ hai, nó tạo một tầng chiều cao trên mặt ban thờ vốn phẳng, nhờ đó bố cục có lớp. Thứ ba, rất thực tế, nó giúp nhấc mâm lên mà không phải luồn tay xuống dưới đĩa.
Vành mâm cũng vậy: vành cao vừa phải giữ cho quả tròn không lăn ra ngoài khi có người đi qua.
Chọn cỡ
Cỡ mâm bồng tính theo bề ngang ban thờ, và đây là chỗ hay mua hớ nhất.
Ban thờ | Đường kính mâm | Số lượng |
|---|---|---|
Treo tường, dưới 80 phân | 20 tới 25 phân | Một chiếc |
Tủ đứng, 1 tới 1,6 mét | 25 tới 35 phân | Một tới ba chiếc |
Phòng thờ riêng, nhà thờ họ | 35 phân trở lên | Ba chiếc, cỡ giữa lớn hơn hai bên |
Với bộ ba mâm, cách bày quen thuộc là chiếc lớn ở giữa đặt lùi vào, hai chiếc nhỏ hơn hai bên đặt nhô ra một chút. Cách này giữ được trục giữa của mặt ban.
Quy tắc dễ nhớ: mâm bồng không cao hơn bát hương, và cả mâm cả quả không được che mép dưới của ảnh thờ.
Men và hoa văn
Mâm bồng là món có mặt phẳng rộng nhất trên ban thờ, nên hoa văn trên nó được nhìn nhiều.
Men lam xanh coban là dòng quen thuộc nhất, hoa văn thường là sen, cúc hoặc rồng phượng vẽ ở lòng mâm và chạy quanh vành. Men rạn thì hợp ban thờ gỗ sẫm và nhà cổ, hoa văn thường đắp nổi thay vì vẽ.
Men trắng ngà là dòng trung tính nhất, ít hoa văn, hợp ban thờ ở căn hộ và không gian sáng.
Nguyên tắc chọn duy nhất: cùng dòng men với bát hương và các món còn lại. Một chiếc mâm men rạn đặt giữa bộ đồ men lam là thứ nhìn ra ngay.
Đặt ở đâu và bày gì lên
Mâm bồng đặt phía trước bát hương, trên trục giữa nếu chỉ có một chiếc.
Thứ bày lên là hoa quả, bánh trái và các lễ vật khô. Quả chọn loại còn cuống lá, lau khô rồi mới bày, vì quả ướt để lâu sẽ thối từ cuống.
Không bày đồ mặn có nước và không bày đồ đã cắt dở. Cũng không dùng mâm bồng làm chỗ để tiền hay đồ vặt.
Về nhịp thay: ngày thường thì thay quả khi bắt đầu mềm, dịp Tết thì kiểm mỗi sáng và thay từng quả thay vì đợi hạ cả mâm. Cách chọn quả nằm ở bài thắp hương quả gì.
Ba lỗi hay gặp
Mâm quá to so với ban thờ. Lỗi phổ biến nhất, vì mâm ở cửa hàng nhìn nhỏ hơn khi về nhà
Chất quả quá cao. Che mất ảnh thờ, và quả trên đỉnh dễ lăn khi có người đi qua
Bày lệch trục. Mâm không thẳng hàng với bát hương làm mặt ban mất cân
Giữ cho bền
Mâm bồng là món hay phải nhấc lên đặt xuống nhất, nên phần chân là chỗ dễ sứt.
Nhấc bằng hai tay đỡ vành, không cầm vào chân. Lau bằng khăn ẩm rồi lau khô ngay, nhất là phần chân đế vì nước đọng ở đó để lại vệt ố trắng.
Không dùng nước rửa chén và chất tẩy mạnh, vì chúng làm mờ men theo thời gian. Vết cứng đầu thì dùng khăn ẩm với chút rượu trắng. Chi tiết nằm ở bài giữ gốm sứ bền màu.
Mâm bồng là món đơn giản nhất trên ban thờ về công năng, nhưng lại là món có mặt trong mọi lễ, từ rằm mùng một tới giỗ và Tết.
Câu hỏi thường gặp
Ban thờ nhỏ dùng một mâm bồng có đủ không?
Đủ. Một chiếc đặt giữa, phía trước bát hương, là cách bày phổ biến nhất ở ban thờ treo tường và ban thờ căn hộ.
Có được dùng đĩa thường thay mâm bồng không?
Được về mặt công năng, nhưng đĩa không có chân nên lễ vật nằm sát mặt bàn và mặt ban mất đi một tầng chiều cao. Phần lớn nhà vẫn chọn mâm có chân.
Mâm bồng có bày được đồ mặn không?
Nhiều nhà chỉ bày hoa quả và bánh trái, còn đồ mặn để trên mâm cỗ đặt ở bàn phía dưới. Đây là cách quen làm ở phần lớn vùng.
Nên chọn mâm men gì cho ban thờ gỗ sẫm?
Men rạn hoặc men trắng ngà hợp hơn, vì chúng tương phản vừa đủ với nền gỗ tối. Điều quan trọng hơn vẫn là cùng dòng men với các món đang có.
