Bảo quản gốm sứ Bát Tràng bền màu

Phần lớn lời khuyên về bảo quản gốm sứ đi từ một tiền đề sai: rằng men gốm phai màu theo thời gian. Men nung ở nhiệt độ cao là lớp thuỷ tinh, và thuỷ tinh không phai.

Chuyện thật sự xảy ra với một món gốm dùng lâu là bốn thứ khác: cặn bám trên bề mặt, vết xước do cọ mạnh, vết ố ngấm vào đường rạn men, và sứt mẻ do va chạm hoặc thay đổi nhiệt đột ngột. Cả bốn đều phòng được.

Món đồ nhìn xỉn đi vì đâu

Cặn bám. Bụi, dầu mỡ trong bếp, cặn vôi từ nước máy. Lớp này mỏng nhưng làm tán ánh sáng, nên men mất độ bóng. Lau đúng cách là hết.

Vết xước. Miếng cọ kim loại, bột tẩy hạt thô, dao cắt trực tiếp trong lòng đĩa. Xước thì không hồi lại được, và men xước thì bám bẩn nhanh hơn hẳn.

Vết ố trên men rạn. Men rạn có đường nứt li ti xuyên xuống cốt. Trà, cà phê, nước mắm ngấm vào đó và đọng lại thành vệt nâu. Đây là đặc tính của dòng men chứ không phải lỗi.

Sứt mẻ. Va vào vòi nước, chồng bát quá cao, đổ nước sôi vào món vừa lấy từ tủ lạnh.

Rửa hằng ngày

Việc này nghe đơn giản nhưng là nơi hầu hết hỏng hóc bắt đầu.

• Nước ấm và nước rửa chén thường. Không cần chất tẩy chuyên dụng

• Mặt mềm của miếng rửa, hoặc khăn vải. Tuyệt đối không dùng búi kim loại

• Lau khô ngay sau khi rửa, nhất là với men rạn và đồ có vành mộc không phủ men

• Ngâm trước nếu thức ăn bám chặt, thay vì cố cạo

• Xếp bát có lót khăn giấy giữa các chiếc nếu chồng cao

Vết cặn vôi cứng đầu thì ngâm giấm ăn pha loãng khoảng mười lăm phút rồi rửa lại bằng nước sạch. Giấm hoà tan cặn canxi và không hại men.

Máy rửa bát và lò vi sóng

Đồ sứ trắng men trơn thường vào được cả hai. Ba nhóm sau thì không.

Cách phân biệt vẽ trên men và vẽ dưới men: rà ngón tay ngang hoa văn. Vẽ dưới men thì phẳng lì với mặt men, vẽ trên men thì hơi gợn.

Sốc nhiệt là thứ làm vỡ đồ

Men và cốt sứ giãn nở khác nhau. Nhiệt độ đổi nhanh thì hai lớp kéo nhau và nứt, có khi chỉ nứt men mà chưa vỡ, nhưng vết nứt đó sẽ lớn dần.

Ba tình huống hay gặp: rót nước sôi vào ấm chén nguội lạnh, lấy đĩa từ lò nóng đặt xuống mặt đá lạnh, cho món vừa ra khỏi tủ lạnh vào lò vi sóng ở mức cao nhất.

Cách phòng đơn giản: tráng ấm chén bằng nước ấm trước khi rót nước sôi, và để món nguội bớt trước khi đổi môi trường.

Đồ trưng bày và đồ thờ

Nhóm này ít bị rửa nên ít xước, nhưng lại bám bụi dày và bám khói hương.

Bình và lọ trưng bày: lau khăn ẩm rồi lau khô mỗi tháng một lần. Bên trong bình cắm hoa thì tráng nước sạch sau mỗi lần thay hoa, vì lớp nhớt từ cuống hoa để lâu sẽ thành vết ố khó đi.

Đồ thờ bám khói hương lâu ngày thì lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, không xịt hoá chất. Nhiều nhà chỉ lau vào những ngày đã quen trong lệ, và chuyện này được nói riêng ở bài nên lau dọn ban thờ vào ngày nào.

Bát hương thì không rửa, chỉ lau ngoài và rút bớt chân hương. Cách làm cụ thể nằm ở bài bát hương trên ban thờ.

Cất và chuyển

Đồ cất lâu thì phải khô hoàn toàn trước khi đóng, nếu không hơi ẩm đọng lại sinh mốc trên phần cốt hở.

Lót giấy hoặc vải giữa các món, không để men chạm men. Bình cao thì đặt đứng chứ không nằm, và chèn quanh chân.

Chỗ cất nên tránh nơi nhiệt độ đổi mạnh giữa ngày và đêm, chẳng hạn sát mái tôn hoặc trong xe để ngoài nắng.

Câu hỏi thường gặp

Men rạn bị ố nâu có tẩy được không?

Làm nhạt được nhưng khó sạch hẳn, vì vết nằm trong đường rạn chứ không nằm trên bề mặt. Ngâm nước ấm pha baking soda loãng vài giờ rồi lau nhẹ. Không dùng thuốc tẩy mạnh, nó làm men mờ đi.

Đồ sứ để nắng có sao không?

Men nung ở nhiệt độ cao không phai dưới nắng. Điều đáng ngại ở ngoài trời là nhiệt độ đổi mạnh và mưa nắng thất thường, chứ không phải ánh sáng.

Đồ có vết nứt men thì còn dùng được không?

Dùng trang trí thì được. Đựng thức ăn thì không nên, vì vết nứt giữ lại cặn thức ăn và rửa không tới.

Bao lâu nên lau đồ trưng bày một lần?

Mỗi tháng một lần là đủ với nhà thường. Nhà gần đường lớn hoặc gần bếp thì hai tuần một lần, vì bụi bám lẫn dầu thì lâu hơn sẽ khó lau.

Đọc thêm

• Chọn mua gốm sứ thủ công

• Gốm sứ thủ công làm ra thế nào

• Chọn bộ bát đĩa cho gia đình