Nên lau dọn ban thờ vào ngày nào
Ban thờ là chỗ duy nhất trong nhà mà người ta ngại động vào. Chính vì ngại nên việc lau dọn hay bị dồn tới cuối năm, và khi đó thì có quá nhiều thứ phải làm cùng lúc.
Ngày quen thuộc nhất để lau dọn ban thờ là 23 tháng Chạp, sau khi tiễn ông Táo. Nếu không kịp thì các ngày từ 25 tới 28 tháng Chạp đều dùng được. Ngoài dịp cuối năm, nhiều nhà lau nhẹ trước ngày rằm và mùng một, và đó là nhịp hợp lý hơn là đợi cả năm.
Vì sao lại là ngày 23 tháng Chạp
Theo lệ, ngày 23 là ngày Táo quân lên chầu, tức là ban thờ tạm vắng. Nhiều gia đình chọn ngày này để động vào ban thờ vì lý do đó, và vì sau lễ ông Táo thì cả nhà bắt đầu đợt dọn dẹp chung.
Ngày 23 còn có một tiện lợi thực tế: nó cách Tết đủ xa để nếu cần thay món gì thì vẫn kịp mua, mà cũng đủ gần để ban thờ giữ được sạch tới giao thừa.
Không kịp ngày 23 thì làm trong khoảng 25 tới 28. Sau 29 thì gấp quá, vì còn phải bày mâm ngũ quả và sửa soạn cỗ tất niên.
Nhịp lau dọn trong năm
Đợt lớn cuối năm không nên là lần duy nhất trong mười hai tháng.
Nhịp | Làm gì |
|---|---|
Hằng tuần | Thay nước trong chén, bỏ hoa héo, phủi tro rơi trên mặt ban |
Trước rằm và mùng một | Lau mặt ban thờ và các món đồ bằng khăn ẩm, thay hoa mới |
Vài tháng một lần | Tháo từng món ra lau kỹ, lau cả chân đế và mặt sau |
Cuối năm | Làm trọn: rút chân hương, thay tro nếu cần, lau hết, thay món đã sứt |
Giữ được nhịp này thì đợt cuối năm nhẹ đi nhiều, và ban thờ không bao giờ rơi vào tình trạng phải dọn từ đầu.
Chuẩn bị trước khi lau
Việc chuẩn bị quyết định phần lớn chuyện có làm sứt món nào hay không.
Một khăn cotton mềm sạch, không xù lông, chỉ dùng riêng cho ban thờ
Một chậu nước sạch. Có thể pha chút rượu trắng hoặc nước gừng cho thơm, tỷ lệ một phần rượu ba phần nước
Một chổi lông mềm cho các khe và hoa văn chìm
Một mâm hoặc khay lót vải để đặt đồ tháo ra, tránh đặt thẳng xuống nền
Một thìa nhỏ nếu định rút chân hương và sàng tro
Trước khi động vào, thắp một nén hương thưa với gia tiên rằng hôm nay lau dọn. Đây là bước nhiều nhà giữ, và nó cũng có tác dụng thực tế là buộc người làm dừng lại một phút trước khi bắt tay.
Trình tự lau
Thứ tự chung là từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, và tháo món nhỏ trước món lớn.
Tháo lần lượt các món đặt lên khay. Lau mặt ban thờ trước, rồi tới từng món. Đồ sứ lau bằng khăn ẩm rồi lau khô ngay, vì nước đọng ở chân đế lâu ngày làm ố men và để lại vệt trắng khó xóa. Hoa văn chìm dùng chổi lông, đừng cạy bằng vật cứng.
Với bát hương, nhiều nhà giữ nguyên vị trí và chỉ lau bên ngoài. Nhà nào có lệ nhấc bát hương ra thì nhớ đánh dấu hướng đặt cũ trước khi nhấc. Chỗ này mỗi nhà một lệ, nên theo cách nhà vẫn làm.
Xong thì lau khô toàn bộ, để hở khoảng mười lăm phút cho bay hơi hẳn rồi mới xếp lại. Xếp lại theo đúng vị trí cũ: bát hương giữa, lọ hoa và mâm bồng hai bên, các món còn lại đều tay.
Rút chân hương và thay tro
Đây là phần được giữ lễ nhất trong cả đợt dọn.
Rút chân hương thì giữ lại một số lẻ, thường ba, năm hoặc bảy chân, rút phần còn lại. Chân hương rút ra thường được hóa cùng vàng mã, không bỏ chung rác sinh hoạt.
Tro chỉ thay khi đã quá đầy hoặc vón cục. Tro mới nên rây kỹ cho tơi, dùng tro nếp hoặc cát sạch. Tro bát hương cũ thì rải vào gốc cây hoặc đem lên chùa, tùy lệ nhà.
Hoa héo và lễ vật cũ cũng vậy: nhiều nhà đem chôn dưới gốc cây trong vườn thay vì bỏ chung rác. Đây là chỗ mà lệ và sự tử tế đi cùng nhau.
Về chuyện chọn ngày tốt
Nhiều gia đình tra lịch để tránh vài ngày mà dân gian gọi là ngày Tam Nương, hoặc tránh ngày xung với tuổi gia chủ. Đây là lệ có thật trong tập tục, và nhà nào quen thì cứ theo.
Cần nói thẳng một điều: không có ghi chép nào cho thấy lau ban thờ vào một ngày nhất định gây ra chuyện gì cho gia đình. Những lời nói về tai ương hay mất lộc khi dọn nhầm ngày là lời truyền miệng, và tin theo chúng chỉ làm người ta sợ chính việc mình đang làm với lòng thành.
Điều thật sự đáng cân nhắc khi chọn ngày lại rất giản dị: chọn hôm có thời gian, làm lúc trời còn sáng, và đừng làm khi đang vội.
Ban thờ sạch không phải thành quả của một ngày cuối năm. Nó là kết quả của việc thay nước mỗi tuần, và đó là việc ai cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Có được nhấc bát hương ra khỏi ban thờ khi lau không?
Lệ này khác nhau theo vùng. Nhiều nhà giữ nguyên bát hương và chỉ lau ngoài, một số nhà vẫn nhấc ra. Nếu nhấc thì đánh dấu hướng đặt để xếp lại đúng như cũ.
Chân hương rút ra xử lý thế nào?
Thường hóa cùng vàng mã rồi rải tro vào gốc cây. Không nên bỏ chung với rác sinh hoạt, và đây là điều hầu hết các vùng đều giữ giống nhau.
Ai trong nhà nên lau ban thờ?
Thường là người đứng tên thờ cúng hoặc người lớn trong nhà. Nhưng không có lệ nào cấm người khác làm, và nhiều nhà để cả nhà cùng làm như một việc chung cuối năm.
Đồ thờ bị ố men thì làm sao?
Vết ố nhẹ lau được bằng khăn ẩm với chút rượu trắng. Vết ố lâu ngày ăn vào men thì khó xóa, nên cách chắc ăn vẫn là lau khô ngay sau mỗi lần lau ẩm.
