Những điều kiêng kỵ khi thắp hương
Phần lớn điều gọi là kiêng quanh việc thắp hương đều có một lý do rất đời nằm dưới. Biết lý do thì nhớ được, còn học thuộc danh sách thì năm sau lại quên.
Những điều kiêng khi thắp hương tập trung vào bốn nhóm: số nén hương và loại hương, lễ vật đặt lên ban thờ, cách giữ ban thờ sạch, và thái độ của người thắp. Các lệ cụ thể khác nhau theo vùng và theo dòng họ, nên lệ nhà vẫn đứng trước danh sách chung.
Số nén hương
Hương thắp theo số lẻ, thường một, ba hoặc năm nén. Theo cách hiểu dân gian, số lẻ thuộc dương, hợp với việc của người sống thưa với bề trên.
Mỗi con số cũng được gắn một nghĩa: một nén là lòng thành gọn nhất, ba nén ứng với trời, đất, người hoặc với Tam bảo, năm nén ứng với ngũ hành. Nhà nào quen dùng số nào thì giữ số đó, không cần đổi.
Trên thực tế, một nén là đủ cho việc thắp hằng ngày. Thắp cả nắm vừa làm tro đầy nhanh vừa hại không khí trong phòng, và không ai trong nếp thờ coi số lượng là thước đo lòng thành.
Lễ vật đặt lên ban thờ
Nhóm này có vài điều được nhắc nhiều, và mỗi điều có một lý do khác nhau.
Điều kiêng | Lý do trong tập tục |
|---|---|
Hoa quả giả | Lễ vật vốn có ý là thứ thật và mới. Hoa nhựa bày quanh năm thì không còn ý dâng nữa |
Hoa có gai | Nhiều nhà kiêng, nhưng hồng đỏ tỉa hết gai thì vẫn dùng phổ biến. Đây là chỗ mỗi nhà một lệ |
Quả mùi quá nồng | Sầu riêng, mít ít khi được bày vì mùi át cả hương trầm trong phòng kín |
Đồ đã dùng dở | Quả đã bổ, bánh đã cắt, nước đã uống thì không đặt lên ban thờ |
Tiền thật | Nhiều nhà tránh đặt tiền mặt lên ban thờ, coi đó là lẫn việc đời vào chỗ thờ |
Danh sách hoa thường được khuyên tránh gồm hoa ly, phong lan, hoa đại, dâm bụt và cúc vạn thọ, mỗi loài vì một lý do riêng: tên gợi nghĩa không hay, mùi gắt, hoặc lớp nghĩa gắn với chuyện tình ái. Nhưng các danh sách này không giống nhau giữa các vùng, và có nhà không kiêng loài nào cả.
Giữ ban thờ và bát hương
Đây là nhóm có sức nặng thật, vì nó liên quan tới cả sự chỉn chu lẫn sự an toàn.
Tro rơi vãi, bụi phủ, nước trong chén đục, hoa héo chưa thay, đó là những thứ nhìn thấy ngay khi ai đó bước vào nhà. Một ban thờ không được chăm nói nhiều hơn mọi lễ vật đắt tiền trên đó.
Với bát hương, tro đầy thì rút bớt chân hương, vì tro nén chặt vừa khó cắm vừa dễ bén lửa khi chân hương khô chồng lên nhau. Việc rút chân hương thường làm vào dịp cuối năm, chi tiết nằm ở bài nên lau dọn ban thờ vào ngày nào.
Khi lau, dùng khăn sạch với nước hoặc nước pha chút rượu trắng. Tránh nước rửa chén và chất tẩy, vì chúng để lại mùi và làm ố men sứ.
Người thắp hương
Nhóm này thuộc về thái độ, và nó đơn giản hơn nhiều người nghĩ.
Rửa tay trước khi thắp. Quần áo chỉnh tề, không cần trang trọng
Dập lửa đầu hương bằng cách phẩy tay, không thổi
Cắm hương nhẹ tay, không ấn mạnh xuống tro
Đứng lại vài giây thay vì cắm hương rồi đi ngay
Không cười đùa hay to tiếng ngay trước ban thờ
Có một điều hay được nói quá lên: rằng thắp hương lúc đang bực bội thì sinh điều xấu. Cách hiểu hợp lý hơn là người đang bực thì làm gì cũng qua loa, kể cả việc thắp hương. Nếu chưa yên thì đợi một lát, đó là lời khuyên thực tế chứ không phải một điều kiêng.
Giờ giấc
Nếp quen là thắp hương buổi sáng. Giờ Ngọ giữa trưa và khuya sau mười một giờ đêm là hai quãng ít được chọn, nhưng cả hai đều có ngoại lệ rõ ràng: cúng Thần Tài hay làm vào giờ Ngọ, còn lễ giao thừa làm đúng giờ Tý.
Điều đó cho thấy giờ giấc trong thờ cúng linh hoạt hơn nhiều so với cách nó hay được kể lại. Hai bài thắp hương buổi tối và thắp hương giờ Ngọ nói kỹ hơn về hai quãng này.
Vài điều nên bỏ qua
Quanh chuyện thắp hương có nhiều lời truyền mà không ghi chép nào nói tới, và tin theo chúng chỉ khiến người thờ cúng thấy bất an.
Không có căn cứ nào cho việc thắp sai giờ thì mất lộc, hương tắt giữa chừng là điềm gở, hay đọc nhầm một chữ trong bài khấn thì lễ không được chứng. Hương tắt thường vì gió, vì ẩm hoặc vì que hương kém, và thắp lại nén khác là xong.
Phần thật sự đáng cẩn thận lại rất cụ thể: lửa, tro nóng, và khói trong phòng kín. Ba thứ đó đáng để ý hơn cả danh sách kiêng cộng lại.
Nếp thờ cúng của người Việt vốn không dựng lên để dọa ai. Nó dựng lên để con cháu có một chỗ đứng lại mỗi ngày, và mọi điều kiêng đều phục vụ việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hai nén hương có sao không?
Lệ chung là số lẻ, nên nếu lỡ thắp hai nén thì rút bớt hoặc thêm một nén. Đây là chuyện quy cách, không kéo theo hậu quả nào.
Nhà có người ốm, kiêng khói hương thì làm sao?
Giảm số lần thắp, dùng hương ít khói, mở cửa cho thoáng. Nhiều nhà chỉ thắp vào mùng một và ngày rằm, còn ngày thường chỉ thay nước và giữ ban thờ sạch.
Phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt có thắp hương được không?
Lệ này khác nhau rõ giữa các vùng và các dòng họ. Nhiều nhà không kiêng, một số nhà vẫn giữ. Nên hỏi người lớn trong họ thay vì theo một câu trả lời chung.
Ban thờ lâu ngày không thắp hương có sao không?
Không có lệ nào bắt phải thắp hằng ngày. Điều quan trọng hơn là giữ ban thờ sạch và không để đồ lễ cũ nằm lại, vì đó mới là thứ người trong nhà nhìn thấy mỗi ngày.
