Phong tục ngày Tết Việt Nam qua từng mốc
Tết không bắt đầu vào mùng một. Nó bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp, khi nhà nào cũng có một mâm cá chép, và kết thúc sau lễ hóa vàng chừng mùng ba tới mùng bảy.
Phong tục ngày Tết của người Việt là một chuỗi việc nối nhau theo trình tự: tiễn ông Táo, dọn nhà và gói bánh, cúng tất niên chiều ba mươi, lễ giao thừa, chúc Tết ba ngày đầu năm, rồi hóa vàng tiễn gia tiên. Mỗi việc có chỗ của nó trong chuỗi ấy.
Vì sao Tết là một chuỗi chứ không phải một ngày
Nếu nhìn Tết như ba ngày nghỉ thì phần lớn phong tục trở nên khó hiểu. Nhìn nó như một chuỗi thì mỗi việc đều có lý do nằm ở vị trí của nó.
Nửa đầu là phần tiễn và dọn: tiễn ông Táo, dọn nhà, tảo mộ, trả nợ cũ. Nửa sau là phần đón: mời gia tiên về, đón năm mới, chúc nhau. Giữa hai nửa là đêm ba mươi.
Trình tự này lặp lại ở quy mô nhỏ trong từng lễ. Lễ giao thừa cũng tiễn trước đón sau, lễ tất niên cũng khép lại năm cũ trước khi mở ra năm mới. Hiểu được nhịp ấy thì không cần thuộc lòng từng việc.
Từ 23 tháng Chạp tới ba mươi
Bảy ngày cuối năm là quãng bận nhất, và các việc trong đó có thứ tự khá chặt.
Mốc | Việc |
|---|---|
23 tháng Chạp | Cúng ông Công ông Táo, thả cá chép. Sau lễ mới bắt đầu dọn bếp và dọn nhà |
Từ 24 tới 28 | Dọn nhà, lau ban thờ, rút chân hương. Nhiều họ đi tảo mộ trong quãng này |
28 tới 29 | Gói và luộc bánh chưng. Mua hoa, bày mâm ngũ quả |
Chiều 30 | Cúng tất niên, mời gia tiên về ăn Tết cùng con cháu |
Đêm 30 | Lễ giao thừa, gồm mâm ngoài trời và mâm trong nhà |
Tục dựng cây nêu từng phổ biến trong quãng này, cây tre cao dựng trước sân từ 23 tháng Chạp và hạ vào mùng bảy. Ở thành phố thì tục này gần như không còn, nhưng nhiều làng vẫn giữ.
Bánh chưng và việc gói bánh
Trong tất cả phong tục Tết, gói bánh chưng là việc chiếm nhiều thời gian nhất và cũng được nhớ lâu nhất.
Theo truyền thuyết Lang Liêu, bánh chưng hình vuông tượng cho đất, bánh giầy hình tròn tượng cho trời. Đây là một trong số ít phong tục Tết có hẳn một câu chuyện giải thích nguồn gốc, và câu chuyện ấy được kể lại trong hầu hết gia đình.
Về mặt thực tế, nồi bánh luộc mười tới mười hai tiếng, tức là gần trọn một đêm. Cái được nhớ không phải chiếc bánh mà là đêm ấy: người lớn thức canh lửa, trẻ con ngồi nghe chuyện, và nhà bếp sáng đèn tới sáng.
Nhiều gia đình ở căn hộ đã chuyển sang mua bánh. Điều mất đi không phải chất lượng bánh mà là cái đêm đó, và đó là lý do vài nhà vẫn cố gói dù biết mua sẵn tiện hơn.
Ba ngày đầu năm
Mùng một, mùng hai, mùng ba có phân vai rõ ở nhiều vùng: mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy. Nghĩa là ngày đầu về bên nội, ngày thứ hai về bên ngoại, ngày thứ ba đi thăm thầy cô.
Tục xông nhà gắn với sáng mùng một, người bước vào nhà đầu tiên trong năm được coi là người mở đầu. Vì thế nhiều nhà nhờ trước một người trong họ tới sớm. Chi tiết về lệ này nằm ở bài chọn người xông nhà.
Lì xì cho trẻ và mừng tuổi người già là hai chiều của cùng một tục. Bao lì xì màu đỏ, tiền mới, và điều được coi trọng là lời chúc đi kèm chứ không phải số tiền bên trong.
Bắc và Nam khác nhau ở đâu
Cùng một chuỗi việc nhưng hình thức khác nhau khá rõ, phần lớn do khí hậu và sản vật.
Bánh. Miền Bắc gói bánh chưng vuông bằng lá dong. Miền Nam gói bánh tét hình trụ bằng lá chuối, nhân đa dạng hơn, có cả nhân ngọt.
Hoa. Đào ở Bắc, mai ở Nam. Đây là khác biệt do khí hậu chứ không do quan niệm.
Mâm ngũ quả. Bắc lấy chuối làm nền. Nam tránh chuối và theo câu cầu sung vừa đủ xài. Chi tiết nằm ở bài bày mâm ngũ quả ngày Tết.
Tảo mộ. Nhiều họ ở Bắc đi tảo mộ trước Tết, gọi là chạp mộ. Ở Nam nhiều gia đình đi vào những ngày đầu năm.
Phần đang thay đổi
Một số phong tục đang mất dần ở thành phố, và điều đó có lý do cụ thể chứ không phải vì người trẻ thờ ơ.
Cây nêu cần sân. Gói bánh cần bếp củi và một đêm rảnh. Hóa vàng cần chỗ đốt. Căn hộ không có ba thứ đó, nên các tục gắn với chúng lui dần.
Ngược lại, những tục không phụ thuộc không gian thì vẫn nguyên: lau ban thờ, bày mâm ngũ quả, cúng giao thừa, lì xì, chúc Tết. Nhìn vào danh sách ấy thì thấy cái còn lại là phần cốt, và phần rơi rụng chủ yếu là phần cần chỗ.
Điều chung của mọi phong tục Tết là chúng đều buộc người ta phải làm cùng nhau. Đó có lẽ là lý do chúng sống lâu đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên làm vào ngày nào?
Thường là chiều ba mươi tháng Chạp, trước lễ giao thừa. Nhà bận có thể làm sớm hơn một hai ngày, và đây là cách nhiều gia đình ở thành phố vẫn làm.
Nhà ở chung cư không có sân thì bỏ những tục nào được?
Cây nêu và lễ ngoài trời đêm giao thừa là hai thứ hay được bỏ. Phần còn lại đều làm được trong nhà, kể cả gói bánh nếu có nồi đủ lớn.
Kiêng quét nhà ba ngày Tết có phải lệ chung không?
Đây là lệ phổ biến nhưng không đồng đều. Cách hiểu dân gian là quét nhà ngày đầu năm thì quét luôn cái may đi. Nhiều nhà vẫn quét nhưng gom rác lại chứ không đổ.
Tết kết thúc vào ngày nào?
Theo lệ, sau lễ hóa vàng là hết Tết trong nhà, thường vào khoảng mùng ba tới mùng bảy. Một số nơi giữ tới rằm tháng Giêng mới coi là xong hẳn.
