Quy trình tạo nên một sản phẩm gốm sứ thủ công
Một chiếc bình gốm trên kệ hàng nhìn như một vật liền khối. Thật ra nó đã qua tay người nhiều lần, ở nhiều trạng thái khác nhau, và giữa các lần ấy là những khoảng chờ.
Quy trình làm gốm thủ công gồm bảy chặng: chuẩn bị đất, tạo hình, phơi, sửa nguội, trang trí, tráng men, và nung. Mỗi chặng đều có chỗ hỏng riêng, và đó là lý do tỷ lệ hao của đồ làm tay cao hơn đồ dây chuyền.
Chuẩn bị đất
Đất thô lấy về còn lẫn sạn, rễ cây và tạp chất. Nó phải qua khâu lọc trước khi dùng được.
Cách làm truyền thống là ngâm đất trong bể nước cho tan ra, rồi cho chảy qua các bể lắng nối nhau. Hạt nặng lắng ở bể đầu, đất mịn theo nước sang bể sau. Đây là lý do người làm nghề gọi công đoạn này là luyện đất.
Đất sau khi lắng còn phải ủ. Ủ làm cho độ ẩm phân bố đều trong khối đất và làm đất dẻo hơn khi chuốt.
Đất chuẩn bị không kỹ thì hỏng ở chặng cuối: một hạt sạn nhỏ lẫn trong cốt sẽ nở khác phần còn lại khi nung và làm nứt sản phẩm.
Tạo hình
Ba cách tạo hình thường dùng, chọn theo dáng sản phẩm.
Cách | Dùng cho | Đặc điểm |
|---|---|---|
Chuốt trên bàn xoay | Dáng tròn xoay: bình, bát, chén | Nhanh, để lại vân xoay bên trong |
Đắp và nặn tay | Tượng, chi tiết gắn thêm | Chậm, tự do về hình |
Rót khuôn | Dáng phức tạp, dáng không tròn | Đều nhau, vẫn cần sửa tay sau |
Với sản phẩm lớn như lộc bình cao, thân thường được chuốt thành nhiều đoạn rồi ghép lại, vì một khối đất cao quá sẽ sụm dưới trọng lượng của chính nó khi còn ướt.
Phơi và sửa nguội
Sản phẩm vừa tạo hình còn mềm, phải phơi cho ráo dần. Đây là chặng chờ dài và cũng là chặng dễ hỏng.
Phơi quá nhanh thì mặt ngoài khô trước lòng trong, hai phần co khác nhau và nứt. Vì thế khâu này tránh nắng gắt và tránh gió lùa, thường phơi trong bóng râm.
Khi đã ráo tới độ như da thuộc, sản phẩm được sửa nguội: gọt vành chân, làm phẳng chỗ gồ, chuốt lại đường cong. Vết dao ở vành chân mà người mua thấy khi lật đáy là dấu của chặng này.
Sau sửa nguội thì phơi tiếp cho khô hẳn trước khi vẽ và tráng men.
Trang trí
Đây là chặng phân biệt rõ nhất giữa đồ làm tay và đồ nhân bản.
Vẽ dưới men là vẽ lên cốt đã khô rồi mới tráng men lên trên. Màu nằm dưới lớp men nên không mòn, và nhìn nghiêng thì màu như nằm dưới một lớp kính.
Vẽ trên men thì ngược lại, vẽ lên sản phẩm đã nung men, rồi nung lại lần nữa ở nhiệt độ thấp hơn. Cách này cho màu tươi hơn nhưng lớp vẽ nằm trên bề mặt.
Ngoài vẽ còn có khắc, đắp nổi, và các thủ pháp tạo khối. Chúng làm trên cốt còn mềm hoặc đã ráo tuỳ kỹ thuật.
Ở Cương Duyên, sản phẩm được vẽ tay chứ không phun máy và không in decal. Ba kỹ thuật đặc trưng là bóp nét nổi, vẽ nến, và tạo khối nổi bằng vật liệu cùng bút lông, cả ba phụ thuộc vào vật liệu do xưởng tự pha chế.
Tráng men
Men là hỗn hợp khoáng nghiền mịn trộn nước, phủ lên cốt rồi chảy thành lớp thuỷ tinh trong lò.
Cách phủ có mấy kiểu: nhúng cả sản phẩm vào chậu men, dội men lên, quét bằng bút, hoặc phun. Nhúng tay cho lớp men dày mỏng không đều, và đó là một trong những dấu nhận ra đồ làm tay.
Vành chân thường được gạt sạch men trước khi vào lò. Nếu để men ở đó thì sản phẩm dính chặt vào bệ lò khi men chảy.
Đây cũng là lý do khi lật đáy một món gốm, phần vành chân để mộc và nhìn thấy được chất cốt.
Nung
Nung là chặng cuối và cũng là chặng không sửa được. Mọi lỗi ở các chặng trước đều lộ ra ở đây.
Cốt còn ẩm thì nước bên trong hoá hơi đột ngột và làm nổ sản phẩm
Men pha sai tỷ lệ thì chảy quá nhiều hoặc không chảy đủ
Nhiệt lên quá nhanh thì cốt và men co khác nhau và nứt
Vị trí trong lò khác nhau cho màu men khác nhau, kể cả cùng một mẻ
Làm nguội quá nhanh thì men rạn ngoài ý muốn
Điều cuối cùng là chỗ men rạn ra đời. Vết rạn hình thành khi men và cốt co lại không cùng mức lúc nguội, men co nhiều hơn nên nứt thành mạng. Người làm gốm chủ động điều chỉnh để mạng rạn hiện ra đúng ý, nên vết rạn trên món men rạn không phải lỗi.
Sau khi ra lò, sản phẩm qua khâu kiểm. Những chiếc có lỗi nặng bị loại, và chi phí ấy tính vào những chiếc còn lại. Đây là một phần lý do đồ làm tay đắt hơn, nói kỹ hơn ở bài gốm sứ công nghiệp và thủ công.
Câu hỏi thường gặp
Làm một sản phẩm mất bao lâu?
Tuỳ kích thước và độ phức tạp, và phần lớn thời gian là chờ khô chứ không phải thời gian làm. Sản phẩm lớn ghép nhiều đoạn thì lâu hơn hẳn đồ nhỏ.
Vì sao hai chiếc cùng mẻ lại khác màu?
Do vị trí trong lò. Nhiệt trong lò không đồng đều tuyệt đối, và men rất nhạy với chênh lệch đó. Đây là chuyện thường gặp chứ không phải lỗi.
Vành chân không có men có phải thiếu sót không?
Không. Men ở vành chân sẽ làm sản phẩm dính vào bệ lò. Để mộc là cách làm đúng, và nó cho người mua nhìn thấy chất cốt.
Chấm li ti trên men có phải hàng lỗi không?
Bọt khí thoát ra trong lúc nung để lại dấu nhỏ là chuyện thường của men làm tay. Lỗi là chỗ men thiếu hẳn, vết nứt, hoặc vết lõm sâu.
