Tạ đất đầu năm hay cuối năm, mỗi nhà một lệ

Trong một dòng họ, có nhà làm lễ tạ đất vào tháng Chạp, có nhà làm sau Tết. Cả hai đều nói mình làm theo lệ, và cả hai đều đúng.

Lễ tạ đất phần lớn làm vào cuối năm, trong tháng Chạp, nhiều nhà gộp luôn vào ngày 23 cùng lễ ông Táo. Làm đầu năm cũng có, thường trong khoảng mùng 3 tới rằm tháng Giêng, và hay gặp ở nhà mới chuyển về hoặc nhà cuối năm trước quá bận.

Tạ đất là lễ gì

Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi mảnh đất có thần cai quản, thường gọi là Thổ Công hoặc Thổ Địa. Lễ tạ đất là lễ cảm ơn vị thần ấy sau một chu kỳ.

Chữ tạ trong tên lễ đã nói rõ tính chất: đây là lễ tạ ơn, không phải lễ cầu xin. Nó khác với lễ cúng đất khi động thổ hay nhập trạch, vốn là lễ xin phép trước khi làm một việc.

Gốc của lễ này nằm ở nền nông nghiệp lúa nước, nơi đất là thứ nuôi cả nhà. Lễ tạ đất vì thế đi cùng nhịp mùa vụ, và cuối năm là lúc một vụ đã xong.

Vì sao cuối năm là lệ phổ biến hơn

Cuối năm âm lịch là lúc một chu kỳ khép lại, và lễ tạ ơn hợp với chỗ khép ấy hơn là chỗ mở.

Ngày được chọn nhiều nhất là 23 tháng Chạp, vì hôm đó đã có lễ ông Táo nên gộp lại cho gọn. Hai lễ này đều liên quan tới thần trong nhà, nên việc gộp không bị coi là lẫn lộn.

Nhà nào không kịp ngày 23 thì làm trong khoảng từ rằm tháng Chạp tới ngày 22. Sau ngày 23 thì ít nhà làm, vì lúc đó đã vào đợt dọn nhà và sắm Tết.

Khi nào thì làm đầu năm

Tạ đất đầu năm không phải là cách làm sai, và có mấy hoàn cảnh mà nó hợp hơn.

• Nhà mới chuyển về trong năm, chưa từng làm lễ tạ đất ở chỗ mới

• Cuối năm trước cả nhà đi vắng hoặc có việc nên không làm kịp

• Nhà vừa sửa chữa lớn, muốn trình lại sau khi việc đã xong

• Trong họ có lệ riêng làm đầu năm, và lệ nhà thì đứng trước lệ chung

Khoảng quen làm là từ mùng 3 tới rằm tháng Giêng. Nhiều nhà chọn luôn ngày rằm để gộp với lễ rằm tháng Giêng, giống cách gộp với lễ ông Táo ở cuối năm.

Hai cách so cạnh nhau

Điều đáng nói: cả hai cách đều có trong tập tục và không cách nào bị coi là thiếu. Nếu trong họ đã có nếp thì theo nếp, đừng đổi chỉ vì đọc được một hướng dẫn khác.

Lễ vật

Mâm tạ đất không cầu kỳ, và phần lớn gia đình làm gọn trong những thứ vốn sẵn có.

Phần lễ thường có hương, đèn hoặc nến, hoa tươi, trầu cau, rượu, nước, mâm quả và tiền vàng. Phần cỗ tùy nếp: cỗ mặn thì có gà luộc hoặc thịt luộc, xôi, canh, món xào; cỗ chay thì xôi chè, rau củ, đậu.

Nhiều nhà thêm một đĩa gạo và một đĩa muối, vì đây là lễ liên quan tới đất và tới sự no đủ. Sau lễ, gạo muối thường được rắc quanh sân hoặc trước cửa, tùy lệ từng vùng.

Làm lễ thế nào

Trình tự giống phần lớn lễ trong nhà, và phần lớn thời gian là đợi hết tuần hương.

Dọn sạch khu vực làm lễ trước. Nhà có ban thờ Thổ Công riêng thì bày ở đó, nhà không có thì bày ở ban thờ gia tiên hoặc kê bàn ngoài sân. Chi tiết về chỗ đặt nằm ở bài lễ tạ đất cúng trong nhà hay ngoài sân.

Thắp nến rồi thắp hương, gia chủ khấn nêu rõ ngày, tên, nơi ở và lời tạ ơn. Đợi hết tuần hương thì hạ lễ và hóa vàng. Lễ thường làm ban ngày, buổi sáng là khung được chọn nhiều nhất.

Lễ tạ đất là một trong số ít lễ mà chữ tạ nằm ngay trong tên. Hiểu chữ ấy thì chuyện làm đầu năm hay cuối năm bớt quan trọng đi nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc phải cúng tạ đất không?

Không. Đây là lệ, không phải nghĩa vụ. Nhiều gia đình không làm lễ riêng mà gộp lời tạ vào lễ cuối năm ở ban thờ gia tiên.

Tạ đất khác cúng đất thế nào?

Tạ đất là lễ cảm ơn sau một chu kỳ. Cúng đất khi động thổ, nhập trạch hay sửa nhà là lễ trình báo trước khi làm việc. Hai lễ khác nhau về thời điểm và về ý.

Ở chung cư có làm lễ tạ đất không?

Nhiều nhà vẫn làm, bày ở ban thờ trong nhà. Một số nhà bỏ hẳn vì cho rằng đất chung cư không thuộc riêng nhà mình. Cả hai cách đều có.

Nhà đi thuê có cần tạ đất không?

Phần lớn nhà thuê không làm, vì lễ này gắn với đất của gia chủ. Nếu ở lâu và có ban thờ thì làm một lễ nhỏ cũng không sao.

Đọc thêm

• Cúng tạ đất trong nhà hay ngoài sân

• Cúng ông Công ông Táo

• Rằm tháng Giêng, mâm cúng và văn khấn