Thanh minh trong tiết tháng Ba nghĩa là gì?

Mỗi năm cứ đến đầu tháng Tư dương lịch, câu Kiều lại được nhắc, và cùng với nó là một thắc mắc quen thuộc: tháng ba đã qua rồi, sao bây giờ mới Thanh minh.

Thanh minh là tiết khí thứ năm trong hai mươi tư tiết khí, bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng Tư dương lịch và kéo dài mười lăm tới mười sáu ngày. Chữ thanh nghĩa là trong, chữ minh nghĩa là sáng, gộp lại chỉ tiết trời quang đãng của cuối xuân. Tháng ba trong câu thơ là tháng ba âm lịch.

Câu thơ và chỗ gây nhầm

Hai câu trong Truyện Kiều của Nguyễn Du viết: "Thanh minh trong tiết tháng ba, Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh." Câu đầu nói thời điểm, câu sau nói người ta làm gì trong tiết ấy.

Chỗ gây nhầm nằm ở hai chữ tháng ba. Người đọc hôm nay quen nghĩ theo dương lịch nên tưởng Thanh minh rơi vào tháng Ba, trong khi Nguyễn Du viết theo âm lịch, và tháng ba âm lịch thường trùng với khoảng tháng Tư dương lịch.

Thêm một lớp nữa: Thanh minh vốn không tính theo âm lịch mà tính theo vị trí mặt trời, giống như hai mươi ba tiết khí còn lại. Vì vậy nó gần như cố định trên dương lịch, ngày 4 hoặc 5 tháng Tư, mà lại xê dịch trên âm lịch. Câu thơ nói tháng ba là nói theo cách gọi quen của thời ấy, không phải một phép quy đổi chính xác.

Thanh minh nằm ở đâu trong hai mươi tư tiết khí

Hai mươi tư tiết khí là cách người xưa chia một năm theo đường đi biểu kiến của mặt trời, mỗi tiết khoảng mười lăm ngày, dùng để canh mùa vụ. Đây là lịch của nhà nông trước khi nó thành lịch của lễ tết.

Thanh minh đứng thứ năm, ngay sau Xuân phân và trước Cốc vũ. Xuân phân là lúc ngày và đêm dài bằng nhau, Cốc vũ là lúc mưa xuống cho hạt nảy mầm. Thanh minh nằm giữa hai mốc ấy, là quãng trời đã ấm hẳn, hết mưa phùn, chưa vào mưa rào.

Tên gọi vì thế mô tả thời tiết trước khi mô tả lễ nghi. Trời trong và sáng là điều kiện để người ta ra đồng, ra bãi, và cũng là điều kiện để đi thăm mộ, vì phần mộ ngoài trời thì cần một ngày khô ráo mới dọn được.

Hai việc trong một tiết: tảo mộ và đạp thanh

Câu Kiều nêu đúng hai sinh hoạt của tiết này, và ngày nay phần lớn người Việt chỉ còn giữ một.

Việc hai sinh hoạt trái tính chất này nằm cạnh nhau không phải sự lộn xộn. Người xưa xếp việc thăm người đã khuất và việc đi chơi xuân vào cùng một tiết vì cả hai đều gắn với sự sống lại của mùa, và vì cả họ đã tụ về một chỗ thì tiện làm luôn cả hai.

Thanh minh ở Việt Nam khác chỗ nào

Tiết khí đến từ Trung Hoa, nhưng cách người Việt dùng nó có vài chỗ riêng.

Ở nhiều vùng Bắc Bộ, tảo mộ Thanh minh không phải lần tảo mộ duy nhất trong năm. Nhiều họ còn tảo mộ vào dịp cuối năm, gọi là chạp mộ, và với những họ này thì Thanh minh nhẹ hơn, mang tính thăm nom.

Ở một số nơi khác, Thanh minh mới là dịp chính, cả họ hẹn nhau một ngày trong nửa đầu tháng Tư. Đây cũng là lý do người cùng một tỉnh mà khác họ có thể mô tả tiết Thanh minh theo hai cách khác nhau, và cả hai đều đúng với lệ nhà mình.

Điểm chung là sau khi tảo mộ, gia đình về nhà làm một mâm cúng mời gia tiên. Chi tiết về phần chuẩn bị này nằm ở bài Tết Thanh minh và lễ tảo mộ.

Vì sao tiết này được giữ lâu đến vậy

Nhiều tiết khí khác đã rời khỏi đời sống thành phố. Không mấy ai còn nhắc Tiểu mãn hay Mang chủng, nhưng Thanh minh thì vẫn nằm trong lịch của phần lớn gia đình.

Lý do đơn giản: đây là tiết duy nhất gắn với một việc phải làm bằng tay và làm cùng nhau. Phát cỏ, đắp đất, lau bia là những việc không ai làm hộ được, và chúng buộc cả họ phải hẹn nhau một ngày trong năm.

Với thế hệ sinh ra ở thành phố, đó thường là lần duy nhất trong năm họ đứng trước tên của một người mà mình chưa từng gặp, và nghe người lớn kể người ấy là ai.

Câu hỏi thường gặp

Thanh minh là một ngày hay một khoảng thời gian?

Là một khoảng. Ngày 4 hoặc 5 tháng Tư là ngày vào tiết, sau đó tiết kéo dài tới khoảng ngày 20 tháng Tư. Các gia đình chọn một ngày thuận tiện trong khoảng đó để tảo mộ.

Vì sao Thanh minh gần như luôn rơi vào ngày 4 hoặc 5 tháng Tư?

Vì tiết khí tính theo vị trí mặt trời trên đường hoàng đạo, tức là theo chu kỳ dương lịch. Âm lịch mới là thứ xê dịch, nên ngày âm của Thanh minh mỗi năm một khác.

Đạp thanh nghĩa là gì?

Đạp nghĩa là giẫm, thanh nghĩa là cỏ xanh. Đạp thanh chỉ việc đi dạo trên đồng cỏ mùa xuân, một sinh hoạt vui chơi của người trẻ thời xưa trong tiết Thanh minh.

Nhà không có mộ phần ở gần thì làm gì trong tiết Thanh minh?

Nhiều gia đình ở xa quê làm một mâm cúng tại nhà và thắp hương ở ban thờ gia tiên. Đây là cách làm quen thuộc, và tập tục không đòi hỏi phải có mặt ở mộ mới tính là đủ lễ.

Đọc thêm

• Chuẩn bị cho lễ tảo mộ Thanh minh

• Cúng Thanh minh sớm hơn ngày chính có được không

• Phong tục ngày Tết của người Việt