Thắp hương giao thừa lúc mấy giờ
Trên tivi đang đếm ngược, ngoài ngõ đã có tiếng pháo hoa, và trong bếp thì nồi nước luộc gà vừa xong. Câu hỏi lúc đó rất cụ thể: bắt đầu thắp hương từ lúc nào cho vừa.
Lễ giao thừa làm trong giờ Tý, tức từ mười một giờ đêm ba mươi tới một giờ sáng mùng một. Phần lớn gia đình bắt đầu thắp hương trước thời khắc chuyển năm khoảng mười lăm phút, để khấn xong vừa đúng lúc sang năm mới.
Vì sao là giờ Tý
Người xưa chia ngày thành mười hai canh giờ, mỗi canh hai tiếng. Giờ Tý là canh đầu tiên, từ mười một giờ đêm tới một giờ sáng, và nó ôm trọn thời khắc chuyển ngày.
Lễ giao thừa còn có tên cũ là lễ Trừ tịch, nghĩa là trừ bỏ đêm cuối cùng của năm. Tên gọi ấy đã chỉ đúng thời điểm: lễ này chỉ làm được vào đêm ba mươi, không dời sang ngày khác như những lễ khác trong năm.
Vì thế giờ Tý không phải một giờ đẹp được chọn ra từ nhiều giờ đẹp. Nó là giờ duy nhất mà lễ này có nghĩa.
Trước giờ giao thừa và sau giờ giao thừa
Trong giờ Tý, hai nửa mang hai ý khác nhau, và điều này giải thích vì sao nhiều nhà bắt đầu sớm hơn thời khắc chuyển năm.
Khoảng | Ý của lễ |
|---|---|
Trước thời khắc chuyển năm | Tiễn năm cũ. Cảm ơn sự phù hộ trong năm qua, xin lượng thứ cho những chỗ chưa chu toàn |
Sau thời khắc chuyển năm | Đón năm mới. Mời gia tiên về ăn Tết, thưa lời cầu cho năm sắp tới |
Bắt đầu sớm khoảng mười lăm phút là cách gọn nhất để một tuần hương phủ được cả hai nửa. Thắp đúng lúc không đồng hồ nào chỉ chính xác được, và cũng không cần chính xác đến vậy.
Một mạch làm trong đêm ba mươi
Cách sắp việc quen thuộc, tính theo chiều ngược từ thời khắc chuyển năm:
Trước đó khoảng ba mươi phút, bày xong mâm ngoài trời và mâm trong nhà. Thay nước, sửa lại bình hoa trên ban thờ
Trước đó mười lăm phút, thắp nến rồi thắp hương ở mâm ngoài trời, gia chủ khấn
Ngay sau đó vào nhà, thắp hương ban thờ gia tiên và khấn mời ông bà
Hóa vàng khi hương đã cháy được một đoạn, ở chỗ cách xa đồ dễ cháy
Đợi hương tàn hẳn mới hạ lễ
Thứ tự ngoài trước trong sau là lệ phổ biến, lý do nằm ở bài cúng ngoài trời trước hay trong nhà trước.
Lỡ giờ thì làm thế nào
Chuyện này xảy ra thường xuyên hơn người ta nghĩ: khách đến muộn, nồi bánh chưng chưa vớt, hoặc cả nhà mải xem pháo hoa.
Nếu còn trong giờ Tý, tức trước một giờ sáng, thì cứ làm bình thường, không cần thêm gì. Nếu đã qua giờ Tý, phần lớn gia đình gộp luôn vào lễ sáng mùng một, khấn thêm một câu nêu rõ đêm qua chưa kịp làm lễ.
Không có nghi thức sửa sai nào cho việc này, và cũng không có lệ nào nói rằng lễ muộn thì kém giá trị. Đây là chuyện sắp xếp trong nhà, không phải chuyện lỗi phép.
Sau khi hương tàn
Phần sau lễ cũng có vài nếp quen, phần lớn thuộc về sinh hoạt hơn là nghi thức.
Nhiều nhà không đi ngủ ngay mà ngồi lại chúc nhau, ăn miếng bánh chưng đầu năm, rồi mới nghỉ. Đồ trên mâm hạ xuống chia cho cả nhà, không bỏ đi. Trái cây để dùng dần trong mấy ngày Tết, món mặn dùng cho bữa trưa mùng một.
Tro hương để nguội hẳn rồi mới đổ, nhiều nhà rải vào gốc cây. Bát đĩa, chân nến rửa sạch, lau khô rồi cất, vì đồ sứ để ẩm lâu ngày dễ ố chân men. Cách giữ đồ thờ lâu bền nằm ở bài giữ gốm sứ bền màu.
Vài lời đồn quanh chuyện giờ giấc
Đêm giao thừa là lúc nhiều lời đồn được nhắc lại nhất trong năm, và có mấy điều nên bỏ qua.
Không có lệ nào nói rằng cúng sai giờ thì mất lộc cả năm, cũng không có ghi chép nào nói lời khấn đọc sai một chữ thì không được chứng. Văn khấn là cách nói cho gọn ý, cầm giấy đọc là chuyện bình thường, quên một đoạn thì nói tiếp.
Phần đáng cẩn thận trong đêm này là lửa. Nến ngoài trời, vàng mã hóa gần xe, hương cháy khi cả nhà đã ngủ, ba thứ đó cụ thể hơn mọi lời đồn cộng lại.
Giờ Tý dài hai tiếng. Trong hai tiếng ấy, việc cả nhà cùng đứng lại trước ban thờ một lượt mới là điều được nhớ, chứ không phải con số trên đồng hồ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng lúc mười giờ tối có được không?
Sớm hơn giờ Tý thì chưa vào thời khắc chuyển năm, nên lễ mất đi ý tiễn cũ đón mới. Nếu buộc phải làm sớm vì lý do riêng, nhiều nhà làm gọn rồi sáng mùng một cúng lại.
Nhà có trẻ nhỏ, không thức được tới nửa đêm thì sao?
Người lớn trong nhà làm lễ là đủ, không cần cả nhà có mặt. Nhiều gia đình chỉ một người thắp hương, những người khác ngủ, và điều đó không bị coi là thiếu.
Cúng giao thừa và cúng sáng mùng một khác nhau thế nào?
Lễ giao thừa là lễ chuyển năm, làm đúng đêm ba mươi. Lễ sáng mùng một là lễ chúc Tết gia tiên của ngày đầu năm. Nhiều nhà làm cả hai, nhiều nhà chỉ làm một.
Thắp mấy nén hương trong lễ giao thừa?
Ba hoặc năm nén, theo lệ số lẻ. Ở mâm ngoài trời nhiều nhà dùng năm, ở ban thờ trong nhà thường ba. Con số này tùy nếp nhà chứ không có quy định chung.
