Thắp hương quả gì, và ba miền bày khác nhau
Mâm quả trên ban thờ ngày rằm ở Hà Nội và ở Cần Thơ nhìn khác nhau rõ rệt. Cùng một nếp thờ, nhưng quả trên mâm là thứ có sẵn ngoài vườn và ngoài chợ của vùng đó.
Quả thắp hương nên chọn loại tươi, nguyên cuống, vỏ lành và có tên gọi không gợi nghĩa xấu. Chuối, bưởi, cam, táo, lê là những loại được dùng rộng rãi ở miền Bắc. Miền Trung và miền Nam thay bằng quả bản địa, và cả hai cách đều đúng với tập tục vùng mình.
Vì sao lễ vật là quả tươi
Trong nếp thờ của người Việt, thứ dâng lên ban thờ thường là đồ chưa chế biến hoặc chế biến ít: quả tươi, gạo, muối, nước, chén trà. Lý do nằm ở ý niệm dâng cái đầu mùa và cái nguyên vẹn, phần ngon nhất giữ lại cho người trên trước khi con cháu dùng.
Quả tươi còn hợp về mặt thực tế. Nó bày được nhiều ngày trong tiết trời miền Bắc mà không ôi, không cần che đậy, và khi hạ lễ thì cả nhà chia nhau ăn được. Mâm cỗ mặn không có ba điểm đó nên chỉ xuất hiện vào giỗ và Tết.
Quả đặt trên mâm bồng chứ không đặt thẳng xuống mặt ban thờ. Mâm bồng có chân nâng, giữ cho lễ vật ở cao hơn mặt bàn, và đó là lý do món này có mặt trong hầu hết bộ đồ thờ.
Năm loại quả quen thuộc và nghĩa của chúng
Nghĩa gắn vào từng loại quả phần lớn đến từ hình dáng và từ âm của tên gọi, theo cách hiểu dân gian.
Quả | Cách hiểu dân gian | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
Chuối xanh | Nải chuối ngửa lên như bàn tay đỡ, chỉ sự che chở và sum họp. Đây là món đặt nền cho cả mâm ở miền Bắc | Chọn nải đều tay, quả không dập, cuống còn xanh. Nải quá chín sẽ rã trong hai ngày |
Bưởi | Quả tròn lớn, chỉ sự đủ đầy. Thường đặt vào lòng nải chuối làm đỉnh của mâm | Vỏ căng, cuống còn lá thì đẹp hơn. Bưởi để được lâu nhất trong năm loại |
Cam, quýt | Màu vàng ấm và mùi tinh dầu dễ chịu, hợp không khí ban thờ | Chọn quả còn cuống lá. Cam bóc sẵn hay quả đã bị bấm móng tay thì không dùng |
Táo | Tròn, đỏ, bày lên dễ cân mâm | Lau khô, không dùng táo có lớp sáp bóng dính tay |
Lê | Âm gần với chữ lợi nên được hiểu là thuận lợi | Chọn quả chín vừa, cứng tay. Lê chín mềm chảy nước trong một ngày |
Cần nói rõ rằng đây là cách hiểu được truyền lại, không phải quy định. Nhà nào quen bày loại nào thì cứ giữ, vì sự quen thuộc trong họ có trọng lượng hơn một bảng nghĩa đọc được ở đâu đó.
Số lượng: lệ số lẻ và chỗ nó không áp dụng
Theo quan niệm dân gian, số lẻ là số dương nên lễ vật thường bày theo số lẻ, ba, năm, bảy hoặc chín. Đây cũng là lý do có tên gọi mâm ngũ quả.
Nhưng lệ này áp cho số loại quả, không áp cho số quả từng loại. Một nải chuối là một loại dù có hai chục quả trên đó. Hiểu nhầm chỗ này khiến nhiều người đếm từng quả rồi bỏ bớt cho thành số lẻ, việc không cần thiết.
Với mâm ngũ quả ngày Tết, năm loại quả được gắn với năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ theo màu. Cách gán này phổ biến ở miền Bắc và thường bày: chuối xanh làm nền, bưởi vàng ở giữa, xen cam, táo và một loại quả sẫm màu. Bài bày mâm ngũ quả ngày Tết nói kỹ hơn về bố cục này.
Ba miền bày ba kiểu
Đây là chỗ khác nhau rõ nhất, và cũng là chỗ hay gây tranh luận trong những gia đình có dâu rể khác vùng.
Miền Bắc giữ bộ năm loại tương đối cố định và chuộng nải chuối xanh làm nền. Mâm xếp cao, có trục giữa rõ ràng.
Miền Trung linh hoạt hơn, bày theo thứ có trong vườn, thường thấy thanh long, dứa, mãng cầu, chuối.
Miền Nam tránh chuối vì âm gần với chữ chúi, và tránh cam quýt theo câu quýt làm cam chịu. Mâm quen thuộc gồm mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, đọc chệch thành lời cầu vừa đủ xài.
Ba cách này không cách nào đúng hơn cách nào. Khi hai bên nội ngoại khác vùng, cách xử lý gọn nhất là theo lệ của bên đang thờ, hoặc bày hai mâm nhỏ.
Những chỗ hay sai khi bày quả
Lỗi hay gặp nhất không phải chọn sai loại quả, mà là xử lý quả sai trước khi bày.
Rửa rồi bày khi còn ướt. Nước đọng ở cuống làm quả thối từ trong ra trong một tới hai ngày. Nếu có rửa thì lau thật khô, hoặc chỉ lau bằng khăn ẩm
Dùng quả có gai hoặc mùi gắt. Mít, sầu riêng ít khi được bày vì mùi át hương trầm, dù chúng không bị kiêng ở đâu cả
Bày quả đã chín rục. Mâm quả để tới khi có mùi lên men thì nên hạ xuống sớm, đừng đợi hết tuần hương
Xếp cao quá tầm ảnh thờ. Mâm quả cao ngang di ảnh làm mặt ban thờ mất trật tự
Dùng quả giả. Quả nhựa bày quanh năm không hỏng, nhưng lễ vật vốn có ý là thứ thật và mới
Mâm quả đẹp là mâm còn tươi đến lúc hạ lễ, và hạ xuống thì cả nhà ăn được.
Câu hỏi thường gặp
Quả thắp hương có cần rửa trước không?
Nhiều nhà chỉ lau bằng khăn ẩm rồi lau khô, vì rửa xong để ướt là quả hỏng nhanh. Nếu rửa, nên rửa từ hôm trước và để ráo hẳn trước khi bày.
Bày mấy loại quả trên ban thờ ngày rằm?
Ngày rằm và mùng một thường ba tới năm loại là vừa. Mâm năm loại để dành cho Tết và ngày giỗ. Ban thờ nhỏ ở căn hộ thì ba loại đã kín mâm bồng.
Người miền Nam bày chuối trên ban thờ có sao không?
Không sao. Đây là lệ vùng chứ không phải điều cấm. Gia đình gốc Bắc sống ở miền Nam vẫn bày chuối theo lệ nhà mình, và ngược lại.
Hạ lễ mâm quả lúc nào?
Sau khi hết tuần hương là hạ được. Với mâm Tết bày nhiều ngày, nên kiểm mỗi sáng và thay quả nào bắt đầu mềm, thay vì đợi hạ cả mâm.
