Vị trí nên đặt lộc bình trong nhà thờ họ
Nhà thờ họ khác phòng thờ trong nhà ở một điểm: nó là không gian của cả một dòng họ, và mọi thứ đặt trong đó đều cần sự đồng thuận.
Trong nhà thờ họ, lộc bình đặt dưới sàn theo đôi, hai bên hương án hoặc hai bên cửa gian giữa. Cỡ chọn theo chiều cao hương án và theo bề rộng gian. Việc đặt thêm hoặc đổi lộc bình nên bàn trong họ, vì phần lớn đồ trong từ đường là đồ cung tiến.
Bố cục gian thờ họ
Nhà thờ họ thường chia ba gian, và gian giữa là gian chính đặt hương án.
Bố cục gian giữa dựa hoàn toàn trên đối xứng qua một trục dọc. Hương án ở giữa, hoành phi treo trên, câu đối hai bên cột. Lộc bình đứng dưới sàn, hai bên, là lớp thấp nhất của bố cục ấy.
Vì vậy trong không gian này, lộc bình luôn đi theo đôi. Một chiếc lẻ sẽ phá trục đối xứng, và trong một gian thờ họ thì điều đó nhìn ra ngay từ ngoài sân.
Ba chỗ quen đặt
Vị trí | Đặc điểm |
|---|---|
Hai bên hương án | Chỗ phổ biến nhất. Cách mép hương án 20 tới 40 phân, đối xứng qua trục giữa |
Hai bên cửa gian giữa | Hợp gian rộng. Lộc bình làm điểm mở đầu cho trục dọc dẫn vào hương án |
Hai bên cột cái | Hợp nhà thờ có kết cấu gỗ lộ cột. Cột làm nền tự nhiên cho bình |
Chỗ nên tránh: giữa lối đi vào gian giữa, và chỗ người ta đứng khi cả họ tập trung làm lễ. Ngày giỗ họ có rất đông người trong một gian, nên khoảng trống quan trọng hơn bình thường.
Chọn cỡ theo gian
Nhà thờ họ thường có trần cao và hương án lớn, nên cỡ lộc bình ở đây lớn hơn trong nhà ở.
Mốc đo vẫn là hương án: đỉnh miệng lộc bình ngang bằng hoặc thấp hơn mặt hương án. Với hương án cao khoảng một mét tư, lộc bình cao một mét hai tới một mét tư là vừa.
Gian rộng và trần cao thì dùng cỡ một mét sáu tới một mét tám. Nhưng vẫn giữ nguyên tắc: bình không cao hơn hương án và không che câu đối trên cột.
Còn một phép đo đáng nhớ: đo cả cửa và lối vào. Lộc bình cỡ lớn nặng và không xoay được ở lối hẹp, nên hỏi trước về kích thước hộp.
Hoạ tiết cho từ đường
Không gian này chuộng nhóm mô típ trang trọng nhất.
Tứ linh gồm long, lân, quy, phượng là bộ được chọn nhiều nhất. Nó hợp với hoành phi câu đối và với kết cấu gỗ chạm.
Cuốn thư và chữ Hán như phúc, lộc, thọ đi cùng mạch với chữ trên hoành phi, nên tạo được sự thống nhất.
Sen và hạc nhẹ hơn, hợp nhà thờ họ theo lối giản dị hoặc nhà thờ có kết hợp thờ Phật.
Điều nên giữ: hai chiếc trong đôi phải cùng bộ mô típ, và nếu là đôi vẽ đối thì hoa văn phải soi gương nhau. Ý nghĩa từng bộ nằm ở bài ý nghĩa hoa văn truyền thống trên đồ gốm.
Trước khi đặt thêm hoặc đổi
Đây là điểm khác lớn nhất so với nhà ở, và nó thuộc về cách làm việc chứ không thuộc về thẩm mỹ.
Phần lớn đồ trong từ đường là đồ cung tiến, tức có người trong họ bỏ tiền ra sắm và tên người đó thường được ghi lại. Vì vậy việc thay một món cũ không chỉ là chuyện đẹp xấu.
Cách làm thường thấy: bàn trong họ trước, thống nhất mẫu và cỡ, rồi mới đặt. Đồ cũ thay ra thì giữ lại hoặc xử lý theo lệ của họ, không tự ý bỏ.
Nếu có người muốn cung tiến thêm một đôi lộc bình, nên thống nhất trước về men và hoạ tiết để không lệch với các món đang có.
Giữ gìn trong không gian ít người ở
Nhà thờ họ thường đóng cửa phần lớn thời gian trong năm, và điều đó tạo ra vài vấn đề riêng.
Bụi đọng dày ở phần vai và cổ. Lau vào các đợt dọn trước giỗ họ và trước Tết
Ẩm mốc ở chân đế nếu nền nhà ẩm. Kê đế gỗ hoặc đế đá cho cách nền
Nhà thờ cũ hay có nền không phẳng. Kiểm độ vững mỗi lần dọn, nhất là sau mùa mưa
Ngày giỗ họ đông người, nên dịch bình sát vào hơn trước khi làm lễ
Trong một gian thờ họ, thứ được nhớ không phải món đắt nhất mà là sự thống nhất của cả gian. Lộc bình chỉ cần đứng đúng chỗ trong cái thống nhất đó.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ có bắt buộc phải có lộc bình không?
Không. Đây là vật trang trí chứ không phải vật thờ. Nhiều nhà thờ họ theo lối giản dị không dùng, và nghi thức không đổi gì.
Có được đặt bốn chiếc lộc bình trong một gian không?
Được nếu gian đủ rộng, thường là hai đôi ở hai lớp: một đôi hai bên cửa, một đôi hai bên hương án. Điều cần giữ là mỗi đôi phải cân nhau.
Đôi lộc bình cũ bị sứt một chiếc thì làm sao?
Khó tìm chiếc thay cho khớp vì men mỗi mẻ một khác. Cách nhiều họ làm là chuyển cả đôi sang vị trí ít nhìn thấy hơn và sắm đôi mới cho vị trí chính.
Lộc bình trong nhà thờ họ có cần thay theo đời không?
Không có lệ nào như vậy. Đồ trong từ đường thường để càng lâu càng có ý nghĩa, nên chỉ thay khi hỏng.
