Ý nghĩa của bữa cơm gia đình người Việt

Trong mâm cơm Việt, mỗi người có một bát riêng nhưng thức ăn thì bày chung giữa mâm. Cách bày ấy đã quyết định phần lớn những gì diễn ra trong bữa.

Bữa cơm gia đình người Việt là nơi nếp nhà được truyền lại mà không ai phải giảng. Cách gắp, cách mời, thứ tự ngồi, việc chờ người lớn cầm đũa trước, tất cả là những quy ước học được bằng cách ngồi vào mâm đủ nhiều lần.

Mâm chung và cái mâm ấy làm gì

Bữa ăn của người Việt bày theo mâm: các món đặt giữa, mỗi người một bát cơm và một đôi đũa, ai cũng gắp từ đĩa chung.

Cách bày này khác hẳn kiểu chia sẵn từng suất. Nó buộc mọi người phải để ý tới nhau: món nào đang vơi, ai chưa gắp được, chỗ nào đũa với tới khó.

Từ đó sinh ra một loạt quy ước rất nhỏ mà ai lớn lên trong nếp ấy cũng biết: gắp miếng gần mình, không đảo đũa tìm miếng ngon, để phần cho người chưa về, và món ngon thì ý tứ nhường người lớn tuổi.

Những điều đó không được dạy thành lời. Chúng được học bằng cách ngồi vào mâm và nhìn người lớn làm.

Lời mời trước khi cầm đũa

Câu mời cơm là một trong những tục lệ ít ỏi còn giữ được gần như nguyên vẹn trong nhiều gia đình.

Trẻ mời từ người lớn tuổi nhất xuống dần, rồi cả nhà mới bắt đầu ăn. Ở nhiều nhà, người nhỏ nhất mời đủ tên tất cả những người có mặt.

Nhìn kỹ thì câu mời làm hai việc cùng lúc. Nó đánh dấu rằng bữa ăn bắt đầu, tức là mọi người ngồi xuống cùng một lúc chứ không ai ăn trước. Và nó buộc đứa trẻ gọi đúng tên từng vai vế trong nhà, tức là học cách xưng hô bằng cách thực hành mỗi ngày.

Bỏ câu mời đi thì bữa ăn vẫn diễn ra. Nhưng cả hai việc kia cũng mất theo.

Những gì được truyền qua bữa cơm

Cột bên phải cho thấy một điều: không hạng mục nào cần một buổi dạy riêng. Chúng đi kèm bữa ăn, và mất đi cũng theo bữa ăn.

Bữa cơm ngày giỗ và ngày Tết

Có những bữa cơm mà cả họ mới ngồi lại, và chúng làm một việc khác với bữa cơm thường ngày.

Trong bữa giỗ, người đã khuất được nhắc tới bằng tên và bằng chuyện. Đó thường là lần duy nhất trong năm mà thế hệ trẻ nghe kể về một người mình chưa từng gặp.

Trong bữa cơm tất niên chiều ba mươi, gia tiên được mời về ăn cùng. Mâm cỗ bày lên ban thờ trước, hạ xuống rồi cả nhà mới ăn. Trình tự đó nói rằng bữa này có nhiều người dự hơn số ghế quanh bàn.

Cả hai bữa ấy đều là bữa cơm, nhưng chúng mang thêm một lớp mà bữa thường không có.

Điều đang mất, và điều còn

Bữa cơm chung mỗi tối không còn là mặc định ở nhiều gia đình thành phố. Giờ tan làm lệch nhau, con học thêm, người về muộn ăn một mình.

Nhưng thứ mất đi không phải bữa ăn, vì ai cũng vẫn ăn. Thứ mất đi là khoảng bốn mươi phút mà cả nhà ở cùng một chỗ và không làm gì khác.

Nhiều gia đình xử lý bằng cách hạ số lần xuống mà giữ chất lượng: không cố ăn chung bảy tối một tuần, mà chọn ba tối và giữ chắc ba tối ấy. Điện thoại để ở phòng khác, tivi tắt, và không ai đứng dậy trước.

Cách này thực tế hơn là đặt ra một mục tiêu không giữ nổi rồi bỏ hẳn.

Cái mâm và bộ bát đĩa

Có một điều nhỏ mà nhiều nhà nhận ra sau khi thử: bộ bát đĩa ảnh hưởng tới việc bữa cơm được chăm hay không.

Khi bát đĩa là bộ đồng nhất và còn lành, người ta có xu hướng bày ra tử tế hơn, ngồi lâu hơn, và ít khi ăn qua loa đứng ở bếp. Ngược lại, một bộ chắp vá và sứt mẻ ngầm nói rằng bữa này không đáng dọn ra.

Đây không phải chuyện thẩm mỹ. Nó là chuyện những tín hiệu nhỏ trong nhà, và chúng ảnh hưởng tới hành vi nhiều hơn người ta tưởng.

Cách chọn một bộ dùng được lâu nằm ở bài chọn bộ bát đĩa cho gia đình.

Trong một nhà, bữa cơm là lần duy nhất trong ngày mà tất cả đều ngồi xuống cùng một lúc. Giữ được điều đó là giữ được phần lớn những thứ còn lại.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người Việt bày thức ăn chung thay vì chia suất?

Cách bày mâm chung gắn với nếp ăn cơm cùng nhau, và nó buộc mọi người phải để ý tới người khác trong bữa. Đây là điểm khác rõ nhất so với cách ăn chia sẵn từng phần.

Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu mời cơm?

Ngay khi nói được. Việc mời cơm là cách trẻ học tên gọi và vai vế trong nhà, nên bắt đầu sớm thì tự nhiên hơn là dạy thành bài sau này.

Nhà ít người thì bữa cơm còn ý nghĩa không?

Còn. Điều quyết định không phải số người mà là việc cùng ngồi xuống một lúc. Hai người vẫn đủ để giữ nếp đó.

Ăn cơm trước ban thờ ngày giỗ có phải lệ chung không?

Trình tự quen thuộc là bày cỗ lên ban thờ, thắp hương, đợi hết tuần hương rồi hạ xuống cả nhà mới ăn. Chi tiết có khác nhau theo vùng.

Đọc thêm

• Bày bàn ăn với đồ sứ Bát Tràng

• Phong tục ngày Tết của người Việt

• Bát đĩa sứ hay melamine