Ý nghĩa hoa văn truyền thống trên đồ gốm Việt
Trên một chiếc bình cổ có thể có tới bốn năm mô típ khác nhau, và người xưa không đặt chúng cạnh nhau cho vui mắt. Mỗi mô típ là một chữ, và cả chiếc bình là một câu.
Hoa văn trên đồ gốm Việt phần lớn mang nghĩa qua hai đường: qua hình, như sen chỉ sự thanh sạch, và qua âm, như cá đọc gần với chữ dư. Biết hai đường ấy thì đọc được phần lớn hoa văn mà không cần thuộc lòng từng mô típ.
Hoa văn gốm Việt đã đi qua những chặng nào
Theo các nghiên cứu khảo cổ học, gốm có hoa văn ở Việt Nam xuất hiện từ rất sớm, và mỗi thời kỳ để lại một lớp mô típ riêng.
Thời tiền sử. Gốm văn hóa Phùng Nguyên và sau đó là Đông Sơn mang hoa văn hình học: đường xoắn ốc, sóng chữ S, các dải răng cưa. Đây là lớp hoa văn cổ nhất, và nó không kể chuyện mà tạo nhịp.
Thời Lý và Trần. Phật giáo thịnh, và hoa văn gốm theo đó: sen, lá bồ đề, dây lá cách điệu. Đây cũng là giai đoạn men ngọc và men nâu của gốm Việt đạt tới trình độ được giới nghiên cứu đánh giá cao.
Thời Lê. Rồng và phượng xuất hiện nhiều, mang không khí cung đình. Cùng lúc, hoa văn dân gian cũng vào gốm: cá chép, tùng cúc trúc mai, cảnh sinh hoạt.
Nhìn cả chặng đường thì thấy một điều: hoa văn gốm đi theo đời sống tinh thần của từng thời, không phải theo thị hiếu trang trí.
Nghĩa qua hình
Nhóm thứ nhất mang nghĩa qua chính đặc tính của vật được vẽ.
Mô típ | Nghĩa và lý do |
|---|---|
Hoa sen | Mọc từ bùn mà không vấy bùn, nên chỉ sự thanh sạch. Trong Phật giáo, sen là tòa ngồi của Phật |
Hoa cúc | Nở vào cuối thu, khi các loài khác đã tàn, nên chỉ sự bền và sự chịu đựng |
Trúc | Thân rỗng mà thẳng, gió lay không gãy, nên chỉ khí tiết của người quân tử |
Mai | Nở giữa rét, nên chỉ sức chịu đựng. Bốn loài tùng cúc trúc mai gộp lại gọi là tứ quý |
Rùa | Sống lâu, chậm và vững, nên chỉ sự bền lâu |
Hạc | Dáng cao, bay xa, cũng gắn với sự sống lâu. Hạc đứng trên lưng rùa ghép cả hai nghĩa |
Nhóm này dễ đọc nhất, vì nghĩa nằm ngay trong đặc tính có thật của con vật hay cái cây. Người xưa không gán nghĩa tùy tiện mà lấy từ quan sát.
Nghĩa qua âm
Nhóm thứ hai khó đoán hơn, vì nghĩa nằm ở cách đọc chứ không ở hình.
Cá trong âm Hán Việt là ngư, gần với chữ dư nghĩa là dư dả. Vì thế đàn cá bơi trong đám sen là mô típ rất quen trên bát đĩa và bình.
Dơi đọc là bức, gần với chữ phúc. Năm con dơi bay quanh một chữ thọ là mô típ ngũ phúc, gồm phúc, lộc, thọ, khang, ninh.
Bướm đọc là điệp, cũng được ghép với chữ phúc theo lối chơi chữ tương tự.
Nhóm này giải thích vì sao có những mô típ mà nhìn hình thì không hiểu nổi vì sao lại thiêng. Chúng đến từ tiếng nói, không từ hình ảnh.
Những bộ mô típ đi thành nhóm
Một số mô típ ít khi đứng một mình mà xuất hiện thành bộ, và mỗi bộ có tên riêng.
Tứ linh gồm long, lân, quy, phượng. Đây là bộ trang trọng nhất, hay thấy trên đồ thờ cỡ lớn và đồ của đình chùa
Tứ quý gồm tùng, cúc, trúc, mai, ứng với bốn mùa. Bộ này nhẹ hơn, hay thấy trên bình và lộc bình đặt phòng khách
Ngũ phúc là năm con dơi quanh chữ thọ, dùng nhiều trên đồ thờ
Bát bảo là tám vật quý trong Phật giáo, gồm bánh xe pháp, hoa sen, lọng che, cờ, cá, bình, nút thắt và ốc. Bộ này hay thấy ở đồ dùng trong chùa
Một bộ mô típ được chọn đúng chỗ thì cả món đồ có không khí thống nhất. Trộn tứ linh với hoa văn hình học hiện đại trên cùng một chiếc bình là chỗ dễ hỏng nhất.
Bố cục: chỗ trống cũng là hoa văn
Điều ít được nói tới nhưng quyết định nhiều nhất: trên gốm cổ, phần để trống được tính toán kỹ như phần vẽ.
Mảng trống cho mắt chỗ nghỉ và làm nổi phần có hình. Một chiếc bình vẽ kín từ chân lên miệng thì mắt không biết dừng ở đâu, và cuối cùng không thấy gì cả.
Nguyên tắc chia quen thuộc trên đồ gốm truyền thống là chia thân bình thành dải: dải chính ở giữa mang mô típ lớn, các dải phụ ở cổ và chân mang hoa văn nhỏ chạy quanh. Cách chia này giữ cho bình có trọng tâm.
Chọn hoa văn cho không gian nhà
Hoa văn càng dày thì món đồ càng cần khoảng trống quanh nó.
Với phòng nhỏ và nội thất nhiều chi tiết, chọn món ít hoa văn hoặc hoa văn chỉ ở một dải. Với phòng rộng và tường trống, món nhiều hoa văn mới có chỗ để được nhìn.
Về ánh sáng, hoa văn khắc nổi cần ánh sáng chiếu chếch mới hiện rõ chiều sâu. Đèn rọi từ trên xuống hơi nghiêng làm nổi phù điêu tốt hơn đèn chiếu thẳng.
Với đồ thờ, chọn theo dòng men và bộ mô típ đang có, đừng trộn. Cách phối tổng thể nằm ở bài kết hợp gốm sứ trong nội thất.
Đọc được hoa văn trên một chiếc bình là đọc được điều người làm ra nó muốn nói. Đó là thứ mà một món đồ in hình không có.
Câu hỏi thường gặp
Hoa văn rồng có dùng cho đồ trong nhà được không?
Được. Rồng từng gắn với cung đình nhưng từ lâu đã vào đồ dân dụng, nhất là đồ thờ của từ đường và nhà thờ họ. Không có điều kiêng nào về việc này.
Làm sao biết hoa văn là vẽ tay hay in?
Nhìn độ đều của nét. Vẽ tay có nét dày mỏng thay đổi và các chi tiết lặp lại không giống hệt nhau. In decal thì đều tuyệt đối và thường khác độ bóng so với men nền.
Đồ gốm nhiều hoa văn có hợp nhà hiện đại không?
Hợp, nếu đứng một mình. Một món nhiều hoa văn đặt giữa không gian trống thành điểm nhìn. Đặt nhiều món như vậy cạnh nhau thì rối.
Mô típ sen và mô típ cúc dùng lẫn được không?
Về nghĩa thì không xung khắc, nhưng chúng thuộc hai mạch khác nhau: sen thiên về Phật giáo, cúc thuộc bộ tứ quý. Trên cùng một bộ đồ thờ nên chọn một mạch cho thống nhất.
